20 czerwca 1782 r. Nowy Dwór po raz drugi uzyskał prawa miejskie. Tym razem nadał je właściciel "klucza nowodworskiego" (w jego skład wchodziły: Góra, Nowy Dwór, Janówek, Krubin i Olszewnica) bratanek króla Stanisława Augusta - książę Stanisław Poniatowski. Ponowny przywilej nadany został niemal równo 408 lat (po pierwszym wystawionym 29 czerwca 1374). Nowy Dwór był miastem prywatnym, a przywilej był rodzajem statutu.
 

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

 

 


UPRZYWILEJOWANIE MIASTA NOWEGO DWORU

(Tekst w pisowni oryginalnej)

Stanisław Xiązę Poniatowski Generał Leutnat i Szeff Regimentu Gwardyi Pieszey Koronney, Orderów Polskich у Śgo Andrzeja Kawaler Dóbr Nowego Dworu у Jnnych Pan у Dziedzic.
Chcąc aby wszelkiego konsztu у Profesyi Rzemieślnicy у Fabrykanci toż Kupcy naGruncie moim Dziedzicznym Nowydwór zwanym zamieszkali, у zamieszkać maiący zupełne co do Osób у Maiątku swego bespieczeństwo na zawsze mieli a przez niesprawiedliwość Dziedzica, lub nierząd między sobą wewnętrzny, tego nieuchybiali Celu, który sobie Ludzie wolni przemyślni у rządni w każdey społeczność dostąpić życzą następującym Przywilejem, у sprawiedliwość niezawodną z Strony Dziedzica na zawsze Im upewnić, у Porządek miedzy niemi ustanowić przedsięwziąłem.
A nayprzód każdy osiadaiący w Nowymdworze Kupiec, Fabrykant, у wszelkiego kunsztu Magister, iako przychodzić będzie Człowiekiem wolnym у pod Prawem krajowym żyiącym, tak przez zamieszkanie swoie na gruncie Nowego Dworu Przywileiu tego, Człowiekowi istotnego utracać niema a podległość у posłuszeństwo Prawom, tylko Krajowym wpowszechności у Ustawom moim wyraźnie dla tego mieysca w Ordynacyi ułożonym wszczególności każdy z swey Osoby winien będzie tak dalece, iż gdyby kto z nich od Dziedzica swego Nowodworskiego, lub kogożkolwiek w Przywileju wolności у Praw sobie służących ukrzywdzonym został, ten ukrzywdząiącego siebie do Sądu ma przyzwoitego zapoznać, у tam zwyczayną formą Processu, krzywdy swey dochodzić i poszukiwać będzie mieł prawo.
Żeby przecie kto takowego Przywileju bespieczeństwa wszelakiey swey własności używać w Nowym Dworze mógł, powinien bydź wpisanym w Księgę nazwaną, Uprzywilejowanie Nowego Dworu, a na wpisanie takowe, ma nayprzód pozwolenie Dziedzica otrzymać, у przed Urzędem Nowodworskim, się wywieść, iako Rzemiosłem lub Handlem iakim pozwolonym chcesie utrzymywać, iako dotąd wszędzie poczciwie się sprawował, у żadnego Kryminału niepopełnił, iako nakoniec żadnego Pana Polskiego nieiest poddanym, w czym gdy się pismem lub Świadkami niepodeyżanemi wywiedzieć, Urząd go w Księgę wzmiankowaną wpisze.
Ordynacyąmu moią przeczyta у iako Jey posłusznym będzie na poczciwość у Summienie przyrzeczenie odniego odbierze, które w Protokół przez Pisarza zapisane bydz powinno z podpisem Ręki własney Obywatelstwo Nowo-Dworu przyjmuiącego. Za wpisanie takie Urząd ani Pisarz naymnieyszey Opłaty niewezmą, a gdyby Urzędowi dowiedziono bydź mogło, że mimo Dowody dostateczne Wywodu wpisań kogo niechciał, naowczas winą Sto Złotych Polskich na Dom Miłosierdzia ukaranym został, у wpisać Supplikanta musiał. Co dwa lata, ato w Wigilie Święta Ś. Jana Chrzciciela, wszyscy ci, którzy wotują wzmiankowaną wpisani zostaną, prawo mieć będą obierania zpośrzod siebie wielością głosu Czterech Kandydatów, Mężów rozsądnych, sprawiedliwych, osiadłych, język Polski у Niemiecki umiejących, zktórych Prezydiuiący tey Elekcyi od Dziedzica umocowany Plenipotent, dwóch na Urząd nominować będzie, gdyby przecie w Dzień przeznaczony na godzinę jedenastą zrana tenże Plenipotent niestanął, Obywatele Nowodworscy sami między sobą Elekcyią Kandydatów zakończyć mogą, a dopóki Nominacya Urzędników zpomiędzy Czterech Kandydatów przez Plenipotenta od Dziedzica Umocowanego nienastąpi, Jurysdykcya przy dawnym Urzędzie zostawać ma.
Urząd następioney Nominacyi tamże zaraz ma mieyscu formę w Ordynacyi przepisaną przysięże, który takim porządkiem na Urzędzie osadzony, ani przez Dziedzica, ani Obywatelów samowolnie zrzucany zniego bydż nie może, chyba gdyby popełniał występku w Ordynacyi napisane, na /Urząd/ owczas po­dług gatunku przewinienia grzywny za karę w Ordynacyi ustanowione zapłacić, albo też przeciw sam uczynek Urząd utraci. Urząd poda Dziedzicowi Człowieka zdatnego na Pisarza, na którego gdy Dziedzic zezwoli, na zawsze niż za Przywileyem Dziedzica Urząd Pisarza podług Przepisów w Ordynacyi spra­wować będzie. Żeby zaś Urząd i Pisarz równie iak żaden z Urzędników Dziedzica Obywatelów Nowo­dworskich nieukrzywdzał, pozwala się Im aby zaraz po Elekcyi Urzędu obrali zpomiędzy siebie iednego Gminnego, który będzie miał prawo prosto do samego Dziedzica supplikować, gdyby kto, z Obywate­lów Nowodworskich, w Prawach у Przywilejach swoich ukrzywdzonym został. Równie Gminny będzie mógł у Urzędowi przekładać żądanie wolnego lubwielu Obywatelów, a w przypadkach Ognia, у wszel­kiego niebespieczeństwa, lub zamieszania, Gminny iako moc przypisano w Ordynacyi pierwszym bydż powinien, do zabieżeniu nieszczęściu, у wszelkie ku temu potrzebny, porządek między innemi Obywa­telami czynić, i utrzymywać będzie, zawsze przecie Urzędowi winnego posłuszeństwa nieubliży, Spra­wy nie tylko zachodzące między Obywatelem a Obywatelem Nowegodworu, ale między jakimkolwiek Powodem, a Obywatelem Nowodworskim pozwanym Urząd sądzić będzie podług Przepisu Ordynacyi moiey, Pisarz zaś wporządnie utrzymywanym Protokole Kontrowersye Stron у Dekreta zapisywać ma, a ktoby zasądzonych Dekretem tym niekontentował się ten po Decyzyą finalną do Dziedzica appelować będzie mógł. Ileby zaś razy który z Urzędników z osoby swoiey, nie zaś zrzeczy Urzędu pozwany był, wonczas Urzędnik drugi wraz z Pisarzem do rozsądzenia takowey Sprawy przybiera iedenego z Obywatelow Nowodworskich, zaś Urząd zrzeczy Urzędu swego pozwany, przez samego Dziedzica sądzony będzie.
Sprawy wpierszey Instancyi u Urzędu nieosądzoney, a do Sądu iego należący, ani Dziedzic ani Jego Urzędnicy sądzić niebędą mogli, tak dalece, że Dziedzic sam nawet stroną Powodową przeciwko któremu z Obywatelów swoich Nowodworskich pozwać go do Sądu swego Urzędu nayprzód powinien. Urząd dostrzegać powinien, aby Pisarz wszystkie Protokoły, Dekretów у wszelkich Tranzakcyi iak nayporządniey trzymał, у zawsze był gotów do okazania ich Dziedzicowi, ileby razy chciał ich czy nie Rewizyą czy porządnie utrzymane są.
Co się tycze Policyi wewnętrznego Porządku, to wszystko co się w Ordynacyi ułożyło, у z Dobrem Miasta za zgodą wielości Zdań Obywatelow ułożyć się wprzyszłości może, aby dopełnione zostało, Urząd dostrzegać ma, у karać nieposłusznych będzie. Czynszu żaden Obywatel więccy płacić Dworowi niebędzie nad ten o który się dobrowolnie z Dziedzicem ugodził, у ta Ugoda do Ksiąg Urzędu podana została, do posług zaś naymnieyszych dla Dworu tak wiecie іаkо у wzimie od Dziedzica pociągany bydż niema. Ktoby zaś bądź na Plac, bądź na Dom Skarbowy otrzymał od Dziedzica Przywiley, ten właścicielem uprzywilejowanym placu lub Domu z Sukcessorami swemi nazawsze zostanie tak, iż ani Dziedzica ktożkolwiek mieszać у w Jego spokoyney Posesyi niebędzie mógł. Gdyby taki właściciel nowy plac, Dom, chciał przedać, zamienić, tedy uczynić to będzie mógł, ale iednak za Honorem Dziedzica. Jakiegokolwiek bądź konsztu y, Rzemiosła Magister lub iakikolwiek Handel prowadzący Kupiec, wolny będzie co do swey Professyi i Handlu od wszelkiey osobliwey iakiey wtedy mierze dla Dworu Opłaty, wszelki dla siebie ztąd Zysk w zupełney wolności, zatrzymują, Trunków tylko iednych, Piwa, Miodu, Wódki iako za w Nowymdworze bez wyraźnego Dziedzica nato zezwolenia, robić niebędzie mógł, tak ani z Zagranicy obcych przywozić przyjmować i używać Trunków niema bydż wolno pod Konfiskacyą, у winą Trzydziestu Złotych Polskich na skarb.
Dochody iakiekolwiek Miasta, które podług Ordynacyi w Kassę Mieyską wchodzić będą, Urząd wraz z Pisarzem odbierać będą a z Ekspensy co Kwartał przed wysadzonym nato od Dziedzica у wprzytomności Gminnego rachować się będzie.
Podatki publiczne Kraju któreby na Mieszkańców у Kupców Nowodworskich iaki i innych Obywatelow Polskich przez rząd włożone były, te wypłacać zupełnie powinni.
Wszystkie Wiary, które w kraju Polskim, wolne wyznawanie swey Wiary maią, lub tolerowane są, tey w Nowymdworze Prawa у bespieczeństwa, co do Obrządków swey Wiary doświadczać będą, zwolnością mienia Kościołów, Szkół у Cmentarzów, zaco żadney Opłaty szczegulney Dziedzicowi dawać niebędą, Księdzu Katolickiemu sami Katolicy, a Protestanci swemu, Żydzi Szkolnemu lub Rabinowi przynależyte tylko z Obrządków lub umowy wynikaiące Opłaty czynić będą tak, iż wtym Protestanci od Księdza Katolickiego a Katolicy od Protestanckiego wcale należeć niebędą. /...Przywiley ten ... ile/ który to Przywiley dobrowolnie mieszkańcom Nowegodworu nadany, iako chcą aby przez każdego Dziedzica Nowodworskiego we wszystkim był zachowany у dotrzymany, tak ileby razy, bądź przezemnie, bądź przez moich Sukcesorów w czym nadwerężony został, Mieszkańcy Nowodworscy prawo mieć będą pozwania swego Dziedzica o niedotrzymanie Przwileyu do Sądów Królewskich Assasorskich, któremu Sądowi wkażdym takim Przypadku siebie у Sukcessorami swemi poddaią a przywiley ten podpisem własney Ręki у przyciśnieniem Pieczęci stwierdzam у umacniam - Działo się w Nowymdworze dnia 20go Juny 1782 Roku.

podpisano S.X. Poniatowski
G.L. S.G.

Podpisany Rejent Kancellaryi Ziemiańskiey Województwa Mazowieckiego Zgodność powyższey Kopii z swym pro­dukowanym Oryginałem, po skonfrontowaniu, у przy wyciśnieniu pieczęci Urzędowey zaświadcza.

w Warszawie dnia 10 Października r. 1821
Rudnicki Rejent Ziemski

 

* * *

 

Inicjały podpisu - oznaczają:

S.X. = Stanisław Xąże /Książe/

G.L. S.G.= Generał Leutnant Szeff Gwardyi

 

 

Uczytelnił Ryszard Gołąb. Luty 1996 r.

 

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006

 

 

KALENDARIUM NOWEGO DWORU MAZOWIECKIEGO