Piotr Lipiński - MIĘSO, A W ŚRODKU RZEŹNIK (afera mięsna, PRL)

Gazeta Wyborcza - 10/06/1999

Piotr Lipiński

MIĘSO, A W ŚRODKU RZEŹNIK

W epoce Gomułki dwóch pijaczków krzyczy na ulicy: - Mięsa nie ma, schabu nie ma i kiełbasy brak! Zgarnia ich milicja, a na posterunku komendant uświadamia: - Za Stalina dostalibyście kulę w łeb! Kiedy ich puszczają, pijaczkowie, zataczając się, znów krzyczą na ulicy: - Nic już nie ma, nawet kul!

I. EGZEKUCJA

- Wawrzecki osiwiał w mgnieniu oka - mówi Barbara Seidler, reporterka sądowa. - Tak opowiadał siedzący z nim w celi śmierci prosty chłop, skazany za morderstwo, potem uniewinniony.

Myślał, że człowiek siwieje z wiekiem, po jednym włosku, dzień po dniu. Nie wiedział, że można osiwieć nagle z przerażenia.

Kiedy o świcie przyszli strażnicy i zawołali "Wawrzecki, zabieraj rzeczy", zrozumiał, że idzie na egzekucję. Chociaż przecież cały czas wierzył, że nadejdzie ułaskawienie.

Więźniowie już walili łyżkami o kraty. Poprosił o papierosa. Nigdy wcześniej nie palił. Wyciągnął dłoń i ta wyprostowana ręka zesztywniała, nie mógł jej już cofnąć. Musieli mu włożyć papierosa do ust i przypalić.

Według reporterki Barbary Seidler było więc tak: świt, Wawrzeckiego wywlekają z celi osiwiałego, z odrętwiałą ręką.

Terminarz prokuratora, księdza, kata

Stanisław Wawrzecki, dyrektor warszawskiego Miejskiego Handlu Mięsem, został skazany na śmierć w 1965 r. za udział w tzw. aferze mięsnej. Po 1956 r. był to w PRL jedyny wykonany wyrok śmierci za przestępstwo gospodarcze.

Według profesora Andrzeja Rzeplińskiego, prawnika z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, powieszono go jednak nie o świcie, ale po południu: - Po 1956 r. kary śmierci wykonywano w Polsce około godziny siedemnastej, osiemnastej. Nie, jak wieść gminna niesie, o świcie. Żaden prokurator nie wstanie o czwartej rano na egzekucję. Po południu, między obiadem a kolacją, był lepszy czas na wieszanie.

Zwykle między decyzją Rady Państwa a egzekucją upływały dwa, cztery tygodnie. Uzgadniano wówczas terminarz prokuratora, księdza, no i kata.

Anonimowy współwięzień z Rakowieckiej zapewnia: - Wawrzecki do końca był przekonany, że z Rady Państwa nadejdzie ułaskawienie. To była pewność absolutna. Może kogoś chronił, nie wyjawił pewnych nazwisk w sądzie i oczekiwał w zamian lojalności. Ktoś ważny musiał mu obiecać, że nie zawiśnie.

Mecenas Jacek Wasilewski, obrońca jednego z kierowników sklepów w aferze mięsnej: - W piątek wieczorem dowiedziałem się, że Rada Państwa odrzuciła prośbę Wawrzeckiego o łaskę. Mieli go wieszać w poniedziałek wieczorem. W sobotę rano poszedłem odwiedzić jakiegoś klienta w więzieniu i niespodziewanie natknąłem się na Wawrzeckiego. prowadzili go strażnicy, a on zatrzymał mnie i ze zwierzęcym strachem w oczach pytał: panie mecenasie, co ze mną będzie? A ja dziesięć godzin temu usłyszałem przypadkiem, że umrze, że jego los jest już przesądzony. Co miałem mu powiedzieć? Skłamałem: panie Wawrzecki, niech pan będzie spokojny, ułaskawią pana. Zobaczyłem w jego oczach olbrzymią ulgę. Pomyślałem - dobrze, że skłamałem.

Przyczyna zgonu - powieszenie

Od odrzucenia prośby o łaskę do wykonania wyroku nie mogło minąć kilka tygodni - jak wyliczył profesor Rzepliński. Wyrok wykonano natychmiast.

Rada Państwa odrzuciła prośbę 18 marca.

Dzień później na Rakowieckiej sporządzono dokument: "Wymieniony(a) na odwrocie więzień zmarł w więzieniu dnia 19 marca 1965 r. Przyczyna zgonu - wykonanie wyroku przez powieszenie".

Mecenas Wasilewski musiał się pomylić. Nie mógł w sobotę rano pocieszać kłamstwem Wawrzeckiego.

Prośbę odrzucono 18 marca - to był czwartek. W piątek wykonano wyrok. W sobotę Wawrzecki już nie żył.

II. PROCES

Czym się różni przedwojenny sklep mięsny od powojennego? Przed wojną na sklepie było napisane: rzeźnik, a w środku było mięso. Teraz nad sklepem wisi szyld: mięso, a w środku jest tylko rzeźnik.

- Zamiast powiesić szynkę w sklepie, powiesili w więzieniu Wawrzeckiego - uważa profesor Andrzej Rzepliński. - Gomułka na swój sposób pojmował gospodarkę. Uważał, że należy po prostu zwalczyć złodziei, malwersantów, łapowników, bo oni są winni wszelkim brakom. Jak zwalczyć? Strachem. Powieszono Wawrzeckiego.

To był mord sądowy. Sędzia wiedział, że wyrok wydano już wcześniej. Sędzia był tylko końcem pióra.

Jakby się worek z mąką rozsypał

Dowcipy o mięsie towarzyszyły PRL-owi przez całą jego historię.

Mniej Ochabów, więcej schabów.

Nie ma szynki, nie ma gnata,

Hermaszewski w kosmos lata.

Nie ma mięska, nie ma serka,

jak tu lubić wujka Gierka.

Gdy zabierze i pasztecik,

podpalimy komitecik.

Paweł Wawrzecki, aktor znany ostatnio z seriali "Złotopolscy", "Matki, żony i kochanki". Garderoba teatru Kwadrat.

Niechętnie dziś mówi o ojcu, Stanisławie. Wiele razy już opowiadał. Dla filmu, kolorowych czasopism, zwierzał się nawet Krzysztofowi Ibiszowi.

Ojca stracono, kiedy miał 15 lat.

- Byłem na ostatnim słowie taty w sądzie - wspomina. - Stracił przytomność. Bronił się, prosił o zrozumienie, że odpracuje. Nie chcę dziś o tym mówić. Słowa, słowa, jakby się worek z mąką rozsypał. I co z tego? Nic.

W filmie Leszka Ciechońskiego i Piotra Pytlakowskiego "Śmierć w majestacie prawa" Paweł Wawrzecki opowiadał o ostatnim spotkaniu, kiedy jeszcze nie wiedział, że ojca wkrótce aresztują:

"Ja się w dziwny, specyficzny sposób, po męsku, pożegnałem z ojcem. Wychodziłem rano do szkoły, ojciec się przygotowywał, przed południem miał odlatywać samolotem. Wszedłem do pokoju stołowego i powiedziałem: >>no to cześć tato, widzimy się za tydzień<<. nie pocałowałem go, tylko mu podałem rękę. Bo taki byłem mężczyzna, niedługo kończyłem szkołę podstawową. Czułem się dorosły. Właściwie zawsze tego żałuję, że nie pożegnałem się z nim jak należy".

Paweł Wawrzecki wierzy, że ojca wszyscy lubili. Dziś nawet spotkał kogoś, kto powiedział: to był gość w porządku.

Wierzy, że ojca uwikłano. Że kogoś krył, ktoś mu obiecał wyrównać przysługę. Dlatego w trakcie procesu stawał się coraz spokojniejszy.

Wierzy, że potem zacierano ślady. Dziś nie można nawet przeczytać akt sprawy, bo spłonęły w tajemniczym pożarze w sądzie.

Rzadkie ryżawe włosy

Mężczyzna, widząc ogonek pod mięsnym, zamawia sobie miejsce: - Polecę tylko do KC nakopać Gomułce. Szybko wrócił, kolejkowicze pytają dlaczego. - Ludzie, tam jest kolejka trzy razy dłuższa.

W roku 1964, kiedy rozpoczęły się aresztowania wśród pracowników "mięsa", zmarła Wanda Wasilewska, Mieczysław Moczar został prezesem ZBoWiD-u i ministrem spraw wewnętrznych, a intelektualiści (wśród nich Maria Dąbrowska, Stefan Kisielewski, Władysław Tatarkiewicz) podpisali "List 34": "Ograniczenie papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury prasowej zagrażają rozwojowi kultury narodowej".

20 listopada 1964 roku rozpoczął się proces.

Barbara Seidler w reportażu "Mięso i inne sprawy": "Już wprowadzają oskarżonych. Między twarzami milicjantów podpiętych służbiście paskami - twarze tych dziesięciu: zmarszczka nad nosem, w poprzek czoła, dalej ziemista cera i czupryna kędzierzawa, teatralny, zły gest osłaniający twarz przed kamerą, czyjaś szyja purpurowa nad rozchylonym kołnierzykiem i rzadkie ryżawe włosy sczesane na łysiejące skronie".

Stanisław Wawrzecki był jednym z dyrektorów w Miejskim Handlu Mięsem, nadzorującym warszawskie sklepy. Oprócz niego na ławie oskarżonych zasiadło czterech innych dyrektorów uspołecznionego handlu, czterech kierowników państwowych sklepów, a tylko jeden właściciel prywatnej masarni. Ale Zygmunt Szeliga w "Polityce" przekonywał: "Wszyscy bodaj kierownicy sklepów mięsnych, objęci śledztwem, są albo byłymi właścicielami dawnych prywatnych sklepów mięsnych, albo pracownikami tych sklepów lub też wywodzą się z rodzin prywatnych masarzy".

Akt oskarżenia stwierdzał, że zgodnie z wytycznymi i wskazaniami kierownictwa partii, Rady Państwa i rządu (w takiej właśnie kolejności), organy ścigania podjęły energiczne wysiłki, aby wzmocnić walkę z przestępczością gospodarczą i zapewnić ochronę mienia społecznego przed grabieżą i nadużyciami. "Czyny te bowiem wyrządzają ogromne szkody materialne oraz powodują zakłócenia w planowym zaopatrywaniu ludzi pracy w artykuły pierwszej potrzeby, a także opóźniają stałe podnoszenie stopy życiowej ludności".

Był pożar?

Podobno aresztowano Trubadurów. Przed mięsnym śpiewali "Znamy się tylko z widzenia".

Akta sprawy wciąż jednak leżą zmagazynowane w piwnicach warszawskiego sądu. Przewodniczący wydziału podpisuje mi zgodę na wgląd, a ja myślę, że Paweł Wawrzecki, jak na artystę przystało, buduje własną rzeczywistość. Nikt przecież nie wzniecił pożaru, aby zatrzeć ślady zbrodni na jego ojcu.

Przeglądam akt oskarżenia, pełnomocnictwa adwokatów. Szukam pierwszych przesłuchań sądowych. Powinny być w trzecim tomie.

Ale ich nie ma.

Szukam przemówień obrońców - brak. Mowy prokuratorskie - też nie znajduję.

Przyglądam się dokładniej aktom - pięć tomów. Kartki ponumerowane dokładnie, po kolei, żadnej nie brakuje. Ale w pięciu tomach jest tylko akt oskarżenia, wyrok, wezwania świadków, adwokatów. Brakuje najważniejszego - zapisu rozprawy.

Czytam w jednym z dokumentów, że sądowe akta tej sprawy powinny liczyć około 50 tomów. Co się z nimi stało? Tego dziś w sądzie nikt nie może wyjaśnić: - Te pięć tomów to wszystko, co mamy. A co z pożarem? Tego też nikt nie wie.

Za szybko, aby nadążyć

Góral zasnął na pogadance partyjnej. Prelegent go budzi i pyta, co mu się śniło.

- Góra mięsa, a na szczycie siedział Pan Bóg - opowiada góral.

- Co wy, nie wiecie, że Boga nie ma? - dziwi się prelegent.

- A mięso to jest? - pyta góral.

W roku 1959 przy komendach wojewódzkich Milicji Obywatelskiej powołano inspektoraty mięsne, a Władysław Gomułka na III plenum KC PZPR zastanawiał się, dlaczego ludzie pragną coraz więcej mięsa. Wymyślił trzy powody:

"Pierwszą i naczelną przyczyną jest stale i szybko rozwijający się wzrost siły nabywczej ludności wiejskiej i miejskiej.

Przyczyną drugą jest wysoki przyrost naturalny ludności.

Przyczyna trzecia tkwi w niewłaściwej relacji cen mięsa do cen innych artykułów żywnościowych".

Kilka lat wcześniej zdawał na polonistykę Michał Głowiński, dziś profesor, historyk literatury.

- W ramach zagadnień życia współczesnego jakiś asystent zapytał mnie: dlaczego w Polsce nie ma mięsa? - opowiada. - Trochę się zacukałem. Śmiesznie byłoby powiedzieć: jak to nie ma mięsa? Przecież już nawet "Trybuna Ludu" napomykała, że bywają trudności. Stwierdzić zaś, że to immanentna cecha socjalizmu, oczywiście też nie mogłem. I nagle przypomniałem sobie przemówienie wicepremiera Hilarego Minca o chorobie wzrostu. Dialektycznie tłumaczył, że wzrost gospodarczy jest tak wielki i szybki, że czasami czegoś brakuje.

Zesłany sędzia

Gierek przejeżdża obok wielkiej kolejki za mięsem. Wysiada i mówi: - Pomogliście mi, to i ja wam pomogę.

Godzinę później pod sklep podjeżdża ciężarówka. Wyładowują krzesła.

Profesor Andrzej Rzepliński w latach siedemdziesiątych zbierał materiały do doktoratu o rodzinach więźniów długoterminowych. Przebadał ich 130. Wówczas spotkał skazanych za aferę mięsną, którym tymczasem - po wprowadzeniu nowego prawa karnego - wyroki dożywocia zamieniono na 25 lat więzienia.

Ale o sprawie usłyszał wcześniej, kiedy jeszcze aplikował w prokuraturze. Opowiadano wówczas, jak wyznaczano sędziów do spraw gospodarczych. Który sędzia był uległy wobec władzy, a który potrafił zachować niezawisłość.

- Wśród młodych aplikantów niekłamanym autorytetem cieszył się sędzia Michał Kulczycki - wspomina prof. Andrzej Rzepliński. - Dziś pewnie też jest taka giełda, młodzi prawnicy wiedzą, kto uczciwie pracuje, a kto bierze łapówki. W systemie komunistycznym sędzia również mógł wykazać swoją klasę - i z tego właśnie słynął Kulczycki.

Sędzia Kulczycki nie zgodził się wydać wyroku śmierci w sądzonej przez siebie aferze skórzanej. Najwyższy wyrok, jaki orzekł, to dożywocie. W sądzonej przez kogo innego drugiej sprawie skórzanej orzeczono śmierć - Rada Państwa jednak skorzystała z prawa łaski.

Za nieposłuszeństwo usunięto Kulczyckiego ze stanowiska przewodniczącego warszawskiego Sądu Wojewódzkiego. Zesłano go jako zwykłego sędziego do Siedlec. Do Warszawy wrócił dopiero na początku lat osiemdziesiątych. Poprowadził wówczas sprawę przeciwko Maciejowi Szczepańskiemu, prezesowi telewizji - pamięta Andrzej Rzepliński.

Do sądzenia afery mięsnej wyznaczono więc specjalny skład. Chociaż sprawa toczyła się przed Sądem Wojewódzkim, do orzekania wyznaczono nawet sędziego Sądu Najwyższego.

Zakaz kwiatów i piramid

Co to jest: długie, pokręcone, odżywia się głównie nabiałem? Kolejka do mięsnego.

Partia już wiedziała o sprawie mielenia. Sprzedawcy-malwersanci mielili podroby: płuca, śledziony i wymiona w cenie 4-8 zł za kg, a za mięso mielone żądali 36-40 złotych.

Ministerstwo Handlu Wewnętrznego przygotowało się do batalii.

Wydano specjalne przepisy stanowiące, że mielenie jest "bezpłatną usługą na rzecz konsumenta". Kategorycznie zakazano mielenia na zapas. Co z tego, skoro przepis nagminnie łamano.

Wówczas wydrukowano specjalne plakaty informujące klientów o prawnych zasadach mielenia. W tysiącach egzemplarzy rozesłano do wszystkich sklepów w kraju.

Niestety, plakaty "zostały bądź celowo zniszczone, bądź zdjęto je lub umieszczono w miejscach niewidocznych dla konsumenta".

O przegranej bitwie o mielenie przeczytałem w szarej teczce, która przeleżała ćwierć wieku w archiwum Komitetu Centralnego PZPR. Kiedy partię rozwiązano, teczkę przeniesiono do Archiwum Akt Nowych. Nosi tytuł: "Afera mięsna w Warszawie" i zawiera 207 stron dokumentów podsumowujących prace specjalnej komisji pod kierownictwem Alojzego Karkoszki, przewodniczącego Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Opisuje działanie Stanisława Wawrzeckiego i podległych mu kierowników sklepów.

Komisja wyśledziła typowe przykłady nadużyć:

"Przy schabie (cena 44 zł za kg) pozostawia się zbyt długie żeberka (cena 26 zł za kg) lub część biodrówek (30 zł), karkówkę (36 zł), a ponadto nie usuwa się tłuszczu zewnętrznego (24 zł)".

Albo:

"Kiełbasę krakowską (40 zł) sprzedaje się jako szynkową (56 zł), kiełbasę zwyczajną (36 zł) sprzedaje się jako rzeszowską (48 zł)".

Waży się według wagi brutto. Zaokrągla ceny w górę;

Pracownicy sklepów żywią się bezpłatnie na zapleczu;

Kierownicy sklepów wręczają łapówki dyrektorom Miejskiego Handlu Mięsem, którzy w zamian zapewniają większe dostawy.

Prace komisji partyjnej zaowocowały wnioskami:

"Należy usilnie dążyć do wprowadzenia automatycznych wag samopiszących;

Rozważyć możliwość powołania w większych zakładach mięsnych instytucji sądów robotniczych;

W celu ograniczenia marnotrawstwa przy bezpośrednim, samowolnym konsumowaniu mięsa i przetworów mięsnych w zakładach pracy, rozważyć możliwość uruchomienia stołówek pracowniczych wydających nieodpłatnie względnie częściowo odpłatnie posiłki dla robotników;

Usunąć z lad, stołów sprzedażowych wszelkie dekoracje i przedmioty (kwiaty, piramidy z puszek konserwowych, bloków smalcu itp.), które zasłaniają widoczność towaru wyłożonego lub przygotowywanego do sprzedaży".

"Kryżuje" ludzi

Czym się różni świnia od sklepu mięsnego? Świnia ma dużo mięsa i krótki ogonek, a sklep odwrotnie.

Kiedy do orzekania w aferze mięsnej wyznaczono skład sędziowski, adwokaci oględnie zaprotestowali: "Obrońcy mają głęboki szacunek oraz zaufanie do wyznaczonych sędziów i przypisują wyłącznie trudnościom technicznym fakt, że w składzie Sądu nie zasiadł ani jeden z sędziów IV wydziału karnego, właściwego normalnie do rozpoznania tej sprawy".

Do składu skierowano sędziów wojewódzkich: Faustyna Wołka i Kazimierza Gerczaka. Przewodniczyć rozprawie miał Roman Kryże, wydelegowany z Sądu Najwyższego. W latach stalinowskich orzekał kary śmierci wobec żołnierzy AK. Mówiono o nim jako o sędzim, który ma prywatny cmentarz. Mecenas Siła-Nowicki mówił o nim, że "kryżuje" ludzi.

Dziś już nie żyje żaden z sędziów. Nie żyją też oskarżający prokuratorzy - Eugeniusz Wojnar i Alfred Policha.

Czy wolno zapytać dzieci o ojców?

Zadzwoniłem do synów dwóch osób. Może coś wiedzą o kulisach wyroku? Może słyszeli coś o naciskach politycznych, aby wydano wyrok śmierci? Może słyszeli o roli, jaką w tej sprawie mógł odegrać Władysław Gomułka? Może do tej pory milczeli nie dlatego, że chcą ojców zachować w dobrej pamięci, ale dlatego, że nikt ich dotąd o nic nie pytał.

Obaj byli wówczas nastolatkami. Nie chcą mówić publicznie o swych ojcach.

Czas afer

Na zjazd PZPR zaproszono Indirę Gandhi, aby nauczyła Polaków żywić się bez wołowiny, i Goldę Meir, aby opowiedziała, jak odżywiać się bez wieprzowiny.

- Mięso w PRL? Przedmiot pożądania - kojarzy profesor Oktawia Górniok, profesor prawa Uniwersytetu Śląskiego, specjalistka od przestępczości gospodarczej. - Każde województwo miało wówczas własną aferę mięsną. Mimo nawoływań: "łapmy złodziei, malwersantów", efekty były marne, bo funkcjonowało coś, co dziś nazwalibyśmy przestępczością zorganizowaną.

Profesor Oktawia Górniok najbardziej zapamiętała aferę z pończochami. W zakładzie, który wytwarzał surowiec do produkcji pończoch, powstała "oficjalna" grupa przestępcza, z dyrektorem, sekretarzem, księgowym, czyli elita. Wygospodarowany materiał wywozili przy okazji legalnych transportów. Ale one wyjeżdżały co kilka dni, więc nadwyżki należało magazynować. Kilku robotników podpatrzyło, gdzie dyrektorzy chowają swoje łupy i sami zaczęli stamtąd podbierać. Powstała oddolna grupa złodziei. Obie grupy, "elitarno-oficjalna" i "oddolno-robotnicza" wiedziały o sobie, musiały się wzajemnie tolerować.

To był czas afer.

Eugeniusz Górski w przeznaczonej do użytku wewnętrznego MSW publikacji "Ekonomiczne problemy przestępczości w gospodarce mięsnej" wyliczył, że łódzka afera węglowa trwała 18 lat, warszawska afera mięsna - 12 lat, a piotrkowska afera mięsna - 17 lat.

Kiedy oskarżano Stanisława Wawrzeckiego, zebrano już dowody - jak wyliczył Jerzy Jagiełło w artykule "Przestępczość w przemyśle i handlu mięsem" - przeciwko 1302 osobom. Już wówczas przedstawiono zarzuty 437 pracownikom i aresztowano spośród nich 331.

Ale walka o mięso dopiero się zaczynała. W 1964 r. wniesiono zaledwie 11 aktów oskarżenia w sprawach mięsnych. W 1965 r. - już 79. W latach 1966-68 do sądów trafiało od 48 do 59 spraw rocznie.

Walka osłabła pod koniec lat sześćdziesiątych. W 1969 r. aktów oskarżenia było już tylko 31, a rok później - 18.

Razem, od 1964 do 1973 r., w sprawach mięsnych sporządzono 452 akty oskarżenia.

Anonimowy prokurator, który prowadził kilka spraw aferalnych (wełna, len), opowiada: - Wiedzieliśmy w prokuraturze, że aferami interesują się najwyższe władze. Ale do mnie nigdy nie dotarły żadne naciski. Władza rozmawiała z szefami prokuratur. Śledztwa przebiegały zgodnie z normalnymi regułami zbierania dowodów. Afera wychodziła na jaw, gdy kilka osób przyznało się do winy. Ważna więc była praca z podejrzanym, którą w większości wykonywała milicja. Nigdy nie spotkałem się z przypadkami bicia czy torturowania zatrzymanych w sprawach gospodarczych. Ale milicja czasami mówiła: przyznasz się, dostaniesz paczkę, zgodę na widzenie.

Dziewczynka na wysokich obcasach

Najdroższa woda - w polskiej kiełbasie.

Najtańsza - w polskiej prasie.

Dziennikarze siedzieli wówczas w ławie na prawo od składu sądzącego. W miejscu, w którym dziś zasiada prokurator.

Zanim jeszcze zapadł wyrok, Maria Osiadacz pytała retorycznie w "Prawie i Życiu": "Czy był wśród oskarżonych choć jeden człowiek, który opierał się mafii, nie inicjował sam złodziejskiego procederu i nie odpowiadał na inicjatywę innych?".

- Na ile mógł sobie pozwolić dziennikarz opisujący tę sprawę? - pytam Barbarę Seidler, ostatnią z żyjących dziennikarzy relacjonujących aferę mięsną.

Barbara Seidler miała kłopoty z cenzurą. Chciała wyraźnie napisać, że jest przeciwniczką kary śmierci. To było jednak dla władzy absolutnie nie do przyjęcia, wszystko wykreślała cenzura. - Ale i tak byłam zadowolona, przemyciłam moje poglądy - wspomina. - Cytując przemówienie mecenasa Bieńkowskiego, obrońcy Wawrzeckiego, przedstawiłam argumenty przeciwników kary śmierci: "Jakie mamy prawo skazywać na śmierć jednych, aby nastraszyć lub poprawić innych? I czy szalę ludzkiego życia mogą przechylić najcięższe nawet miliony?".

Po chwili Barbara Seidler przypomina sobie dziewczynkę, która przychodziła na rozprawy. Proces odbywał się w największej sali w warszawskich sądach, która nosiła wówczas numer 17, dziś 252. Milicjanci przedzielili korytarz ławkami, wpuszczali tylko dziennikarzy i osoby z przepustkami. - Na salę nie miały wstępu dzieci - mówi Barbara Seidler. - Zapamiętałam dziewczynkę, mogła mieć 12 lat. Była córką któregoś z oskarżonych. Uciekała ze szkoły. Szła w sądzie do ustępu, malowała się, zmieniała sukienkę i wkładała buty na obcasach. Czekała, aż zbierze się trochę ludzi i przemykała w tłumie do sali rozpraw. Kiedy to zauważyłam, specjalnie szłam do toalety, brałam ją, lekko popychałam przed sobą i zagadywałam milicjantów.

Rewolucje od podwyżek

Klient zdejmuje w sklepie czapkę i palto, kładzie na ladzie.

- Co pan robi? - woła sprzedawca. - To sklep mięsny.

- O przepraszam - tłumaczy się gość. - Myślałem, że szatnia.

Historyk Andrzej Friszke mówi: - Mięso w PRL było jednym z podstawowych artykułów spożywczych - trudno sobie wyobrazić ówczesną dietę bez mięsa. Jadano tłusto, taka była tradycyjna kuchnia wiejska. Było bardzo mało nabiału: mleko, masło, paskudny serek topiony, jeden ser biały, trzy gatunki żółtego. Jogurty pojawiły się dopiero za Gierka.

Mięso było artykułem strategicznym i decydowało o losach kolejnych ekip kierowniczych państwa. Władza, kiedy już nie radziła sobie z brakami, podnosiła ceny. I wówczas zaczynały się rewolucje. Mięso obaliło Gomułkę. Wydarzenia grudnia 1970 roku zaczęły się od podwyżek cen. Kolejna podwyżka w 1976 roku doprowadziła do słynnego wybuchu pro-testów w Radomiu i Ursusie. Potem wprowadzono sklepy komercyjne, w których można było dostać mięso częściej i lepsze, ale po wyższych cenach. W lipcu 1980 roku ceny komercyjne na niektóre towary wprowadzono w bufetach zakładowych. Wybuchła "Solidarność".

Miłość zakwitła między kontrolami

Polskę podzielono na 49 województw, żeby w totolotku losować, do którego rzucić mięso.

Po wyroku Bożena Wawrzecka przefarbowała włosy z ciemnych na blond. - Żeby mnie ludzie nie poznawali - opowiada. Prowadziła kolekturę totolotka w Hali Mirowskiej.

Pracowała na antresoli, a wokół kręcili się tajniacy. - Jak się im nudziło, zaglądali do komisu obok - wspomina - a ja żartowałam, żeby sobie przynosili krzesełka i buty na zmianę. Pewnie sprawdzali, z kim się kontaktuję, przecież nie z zakochania przychodzili.

Wawrzeckiego poznała w restauracji. Ona była kierowniczką w gastronomii, a on przychodził z wydziału handlu na kontrole, czy w kotletach zgadza się gramatura. Wiosną między kontrolami zakwitła miłość.

- Poprzednia żona zostawiła go z dwoma synami i odjechała z rajdowcem - opowiada Bożena Wawrzecka. - Trochę miałam zastrzeżeń ze względu na te dwoje gotowych dzieci.

Wawrzecki okazał się dobrym mężem. Kochał synów, w soboty i niedziele sam gotował obiad.

- Nieco go tylko ciągnęło do innych babek - wspomina wdowa - ale który chłop tak nie ma?

Stanisław Wawrzecki pochodził spod Mławy, ojciec był chłopem. Kiedy Stanisław trafił do Warszawy, został konwojentem w domu towarowym, nosił klientom dywany. Ale szybko zapisał się do partii, awansował społecznie do wydziału handlu i dostał służbową warszawę.

Aresztowano go, gdy wysiadał z samolotu.

- To była wycieczka dyrektorów i księgowych do Rumunii, Węgier, Czechosłowacji - wspomina wdowa.

Trzy dni po aresztowaniu przyznał się, że przyjął łapówki od 120 kierowników sklepów. Uzbierać się z tego miała suma 3,5 mln zł (kilogram zwyczajnej - co wiadomo z ustaleń komisji partyjnej - kosztował wówczas 36 zł).

- Mąż w sądzie do wszystkiego się przyznał, myślał, że mu na korzyść policzą - opowiada Bożena Wawrzecka. - Wyznawał w szczegółach, chociaż nawet nie wszystko wiedział, gdzie było ukryte, bo to już ja pochowałam.

- Wiedziałam o tych łapówkach - mówi Bożena Wawrzecka. - Wiedziałam, ale co ja, kochany, mogłam? Mieli prawo jakiś procent w sklepach odliczyć na ubytki, coś wycieknie, coś zeschnie. Nie zawsze, wie pan, te ubytki były w rzeczywistości, ale oni zawsze sobie je odliczali. Takie życie.

Mąż innym też woził. Komuś na milicję, gdzieś tam jeszcze, a najważniejszy był ten Hilarek Minc. Mąż mu normalnie pieniądze w teczce woził. Zapamiętałam, bo minister, na świeczniku.

Sprawdziłem - kiedy Stanisław Wawrzecki trafił do MHM w roku 1959, Hilary Minc już od dwóch lat był na emeryturze.

Jedzcie szpinak

Liczba mnoga od "człowiek"? Kolejka.

Co to jest kolejka? Socjalistyczne podejście do sklepu.

Profesor Michał Głowiński opowiada: - Miałem koleżankę, habilitowaną profesor, w stylu przedwojennej damy. Ugadała sobie ekspedientkę, która zostawiała jej lepsze mięso, a pani profesor odwdzięczała się czekoladkami. Przychodzi trzeci, czwarty raz do sklepu i nagle ta młodsza od niej o 40 lat dziewczyna zaczyna mówić do niej per "ty". A że nie znała jej imienia ani nazwiska, zwracała się per Niunia. Pani profesor trochę się zacukała, ale zależało jej na mięsie, przystała na taką formę. Ujawnił się taki mechanizm, że ekspedientka, bez posądzenia o przekupstwo, mogła sprzedawać lepsze kąski albo rodzinie, albo bliskim znajomym. Musiała więc oswoić panią profesor.

Kazimierz Brandys pisał, że w Polsce Ludowej mięso stało się symbolem. Konsumowanie szynki stało się swojego rodzaju aktem wolności. Świadczyło o posiadaniu czegoś, co stało się w reżimie niedostępne. I nie za sprawą ceny, ale przez jego fizyczny brak.

PRL wykształcił język związany z rynkiem żywności. Mięso trzeba było wystać. Mówiło się: "zdobyć mięso". Mówiono "rzucić mięsem" w znaczeniu przekląć, ale też "rzucono mięso do sklepów". Kiedy wprowadzono kartki, urzędowo nazwano je bonami towarowymi, aby uniknąć wojennych skojarzeń.

Gomułka od pewnego czasu zarzucał Polakom, że jedzą za dużo mięsa. Ale, co dziwne, nie było propagandy wegetariańskiej. A przecież kiedy brakowało masła, zachwalano margarynę. Totalitarna propaganda miała nieograniczone możliwości. Władza mogła nagle powiedzieć: jedzcie szpinak. Ale wegetarianizm chyba kojarzył się z ideologią, z przekonaniami religijnymi. Mógłby zostać przyjęty jako obcy marksizmowi, socjalizmowi. Propaganda wegetariańska byłaby przyznaniem się, że mięsa brak.

Barokowe przemówienie

Dlaczego nie ma mięsa? Świnie przy korytach, krowy w Lidze Kobiet, a woły pracują.

- To był, proszę pana, proces, w którym występowali znakomici obrońcy. Ja byłem ze stajni mecenasa Bieńkowskiego i Maślanki, najznamienitszych wówczas. Złożyłem w sądzie moje pismo: adwokat Jacek Wasilewski, ustanowiony w sprawie. Broniłem Adama Stokłosińskiego, kierownika sklepu mięsnego przy ulicy Hożej.

Do dziś pamiętam słowa mecenasa Bieńkowskiego, obrońcy Wawrzeckiego: a jeśli, panowie sędziowie, sięgniecie po najwyższy wymiar kary, pamiętajcie, że ja byłem przeciw, przeciw, przeciw.

Mecenas Mirski, który też już nie żyje, wygłosił barokowe przemówienie: zabraniam wam orzec karę długoletniego więzienia, ale jeśli ją wymierzycie, ja moją lutnię adwokacką strzaskam.

Mecenas Zofia Wajdowa, żona dziekana rady adwokackiej, poruszyła problem, jaką wartość dowodową mają zeznania wymuszone przez MO. Wyemigrowała do Izraela.

Do czasu najwięcej szczęścia sprzyjało mecenasowi Stanisławowi Dryjskiemu. Wstał i powiedział: mój klient nigdy nie był kierownikiem sklepu na ulicy Solnej, wymienionej w akcie oskarżenia. Już szło na uniewinnienie, już się mecenas i oskarżony cieszyli. Ale prokurator dostarczył zaświadczenie, że sklep był narożny, w dwóch instytucjach przypisany do różnych ulic.

Nigdy więcej nie spotkałem się z przypadkiem, żeby do sprawy w sądzie wojewódzkim przysłano kogoś z Sądu Najwyższego. Sędzia Roman Kryże był doskonałym prawnikiem, bardzo wysokim, dobrze zbudowanym mężczyzną. Oskarżonych traktował elegancko: panie Wawrzecki, pan się źle poczuł, może zarządzić przerwę? Może podać wodę? Tacy młodzi i niezbyt doświadczeni prawnicy, jak ja wówczas, dali się nabrać na tę grzeczność.

Za przyzwoitego uchodził drugi sędzia, Faustyn Wołek. Wszyscy byli przekonani, że kto jak kto, ale on wyroku śmierci nie podpisze. Podpisał.

Trzeci sędzia, Kazimierz Gerczak, był już wówczas starszym człowiekiem. Wkrótce przeszedł na emeryturę. Spotkałem go niedługo później, jak dorabiał w kiosku, sprzedawał gazety.

Afera mięsna była okrutną sprawą. Na ławie oskarżonych zasiedli ludzie, którzy dokonali dużej liczby drobnych przestępstw. Ale skazano ich za co innego. Wawrzeckiego - za przywłaszczenie mienia społecznego. A w gruncie rzeczy cała jego działalność polegała tylko na wymuszaniu haraczu od kierowników sklepów. Ponieważ był prostym człowiekiem, wpadał do jakiegoś sklepu, brał na bok kierownika: słuchaj Wojtku, Zenku, idę po południu z kumplami do restauracji, potrzebuję parę złotych. Kierownik wyciągał pieniądze i dawał dyrektorowi. Co to miało wspólnego z zagarnięciem mienia społecznego? Poważny prawnik zakwalifikowałby to jako tzw. przestępstwo czynnego łapownictwa. Tylko że za łapówki prawo nie przewidywało śmierci.

Mojego klienta w aferze mięsnej skazano na osiem lat więzienia. Nie odsiedział. Umarł w więzieniu wkrótce po wyroku.

Dziś wolą łososia

Gomułka podczas urlopu poszedł do sklepu po mięso. Wraca wściekły: - Kilka dni człowiek nie urzęduje i już niczego nie ma.

Gdzie się właściwie podziewało mięso w PRL?

Jeden z ówczesnych działaczy PZPR opowiada:

- Mięso było czymś szczególnym w PRL, w czym uwidoczniała się najostrzej gospodarka niedoboru. Za pomocą cen zrównoważono rynek warzyw i owoców krajowych. Na Węgrzech i w Czechosłowacji zrównoważono również rynek mięsa. W Polsce władza nigdy w pełni się na to nie zdecydowała. Dlaczego?

Polacy chyba byli bardziej wyczuleni na stałość cen niż na równowagę rynkową. Zagrała też psychologia. Kiedy ma się nudną pracę, miło urwać się i postać w kolejce. Ludzie umawiali się: dziś ja wychodzę wcześniej do mięsnego, jutro pani, pani Krysiu.

Profesor Wojciech Roszkowski, historyk gospodarki, mówi:

- Mięsa wciąż brakowało, bo rolnictwo w rzeczywistości nie było prywatne. Chociaż chłopi mieli własną ziemię, państwo decydowało o cenach skupu, kontyngentach. Wieś miała mięso, miasto musiało je zdobywać. O czym decydował chłop? Tylko: sprzedać czy zjeść samemu.

Mięso było w PRL przejawem bogactwa, dostatku. Zwłaszcza na wsi, gdzie przed wojną jadano go niewiele. Władza utożsamiała wzrost spożycia mięsa ze wzrostem dobrobytu. A jakim symbolem może być dziś mięso? Jak ktoś się chce pokazać, stawia na stole łososia.

Profesor Janusz Kaliński, także historyk gospodarki, przedstawia powojenną historię mięsa. - Kolektywizacja załamała hodowlę - mówi. - Chłopi oddawali ziemię do spółdzielni - bo inaczej nie mogli - ale inwentarz wyrzynali.

Do 1949 r. w Polsce obowiązywały kartki. W tym roku władze ogłosiły akcję "H", czyli hodowlaną. Wspierano, poprawiano, przydzielano. Ale wkrótce przyszła wojna koreańska i potrzeba było pieniędzy na zbrojenia, a nie na rozwój hodowli. Na początku lat pięćdziesiątych państwo wprowadziło obowiązkowe dostawy - trwały aż do Gierka. Poprawiło się nieco po 1956 r., za Gomułki, kiedy rozpadły się tysiące spółdzielni produkcyjnych, a z Zachodu sprowadzono pasze hodowlane.

- Pomysł był taki: importujemy paszę jako surowiec, a potem sprzedajemy przetworzony produkt, choćby budzącą pożądanie szynkę w puszkach - opowiada profesor Janusz Kaliński. - Szła głównie na rynek angielski i amerykański, to nasza przedwojenna tradycja. Mięso eksportowano oczywiście również do Związku Radzieckiego i zaopatrywano stacjonujące w Polsce wojska radzieckie.

Wkrótce okazało się, że Polska za pasze płaci więcej, niż zarabia na eksporcie. Ograniczono import - co tylko jeszcze bardziej zmniejszyło hodowlę. Połowa lat 60. to był już szczyt problemu mięsnego. Jednocześnie brakowało wszelkich towarów przemysłowych, które mogłyby odebrać społeczeństwu nieco apetytu na mięso. - Hasło: rajstopy zamiast smalcu nie mogło się przyjąć, bo brakowało rajstop - twierdzi profesor Janusz Kaliński. Aferę mięsną zapamiętał jako przykład socjalistycznej korupcji. Mówi:

- Powszechnie stosowano talony: na samochody, telewizory. Trzeba było mieć kwit na węgiel, na cement, na cegłę. Kwit należało wychodzić u przewodniczącego rady narodowej, u sekretarza partii, w związkach zawodowych. To było silnie korupcjogenne. Dzisiaj ludzie uważają, że korupcja rozlewa się szeroką falą. Ale to inna korupcja. Teraz ktoś ma dużo pieniędzy i sprawę do załatwienia, z której będzie miał jeszcze większe pieniądze. A wtedy wszyscy maluczcy musieli dawać łapówki. Magazynierowi w geesie, ekspedientce w mięsnym, żeby przed komunią odłożyła chudszą szynkę. Kto dziś w sklepie wręczy łapówkę, żeby dostać lepszą glazurę?

Według "Trybuny"

- Pół kilo cwaniaka poproszę - mówi klient. - Słucham? - pyta sprzedawca. - O salceson mi chodzi - tłumaczy klient. - Nie dał się cwaniak wywieźć za granicę.

Kolejne dni procesu komentowała "Trybuna Ludu".

Opowiadali milicjanci konwojujący oskarżonych, że ci zwracali się do nich z wymówkami, kiedy po raz pierwszy zakładano im publicznie kajdanki: taki wstyd, panowie, jak można?

No cóż, uczucie wstydu także bywa spóźnione.

Od Wawrzeckiego prokurator chciał się dowiedzieć, skąd, jego zdaniem, kierownicy sklepów czerpali pieniądze dla niego. Okazało się, że jedna z kierowniczek miała... ogród, który przynosił jej dochody. Tymi dochodami dzieliła się z dobrego serca z oskarżonym. Inna otrzymała spadek...

Inny oskarżony, jak twierdzi, próbował uciekać od natrętów. Wiedząc, że kierownicy sklepów przynoszą pieniądze w poniedziałki, starał się w tym dniu wynaleźć sobie jakieś sprawy do załatwienia w mieście.

Nie musiało ich być wiele, skoro według własnych obliczeń samego oskarżonego uzbierało się ponad półtora miliona złotych.

Oskarżony dyrektor Gradowski szeroko rozwodził się nad swym brakiem kwalifikacji fachowych. Czyż niedokończony metalowiec, były robotnik kolejowy i były kierowca może znać się na produkcji i handlu mięsem?

Zapomniał tylko, że jest sądzony nie za niedopełnienie obowiązków służbowych.

Dożywocie wykonane w całości

Awantura na przystanku MZK. - Pan nie wie, kim ja jestem! Jestem kierownikiem mięsnego! Kobieta obok prostuje: - Przemądrzały, ja go znam. To profesor na uniwersytecie.

Mecenas Czesław Łapiński rozważa: - Kto miał w PRL władzę nad mięsem, zyskiwał mocną pozycję polityczną. Dyrektor w "mięsie" mógł innych przekupywać, korumpować. Dlatego zastanawia mnie, dlaczego tak mocno uderzono w Wawrzeckiego. Czy to była jakaś walka wewnątrzpartyjna, czy on może wyrósł zbyt wysoko? Musiał mieć przecież protektorów, którzy stchórzyli albo okazali się zbyt słabi.

Mecenas Łapiński bronił Mieczysława Fabisiaka, naczelnika wydziału w Państwowej Inspekcji Handlowej.

- Moi koledzy, broniąc swoich klientów, dowodzili, że ten nie przyjął jakichś pieniędzy, ten nie był na jakiejś naradzie. A ja uderzyłem wprost w nadużycie prawne: tryb doraźny. Oznaczał, że sprawa toczy się tylko przed jedną instancją, bez możliwości odwołania. Przewidywał karę śmierci. Uważałem, że zastosowano go bezprawnie. Przysiadłem fałdów nad przemówieniem, odwołałem się do największych wówczas autorytetów prawnych: teoretyków radzieckich. W przemówieniu przywołałem nawet Andrieja Wyszynskiego. To był paradoks - powoływanie się na radzieckich teoretyków, aby obalić koncepcję prawną zafałszowaną z powodów politycznych. Fabisiaka skazano na dożywocie. Wyrok, można rzec, wykonano w całości. Mój klient po dwóch latach zmarł w więzieniu.

Przewodniczący składu, sędzia Roman Kryże, uchodził za faceta z twardą ręką. Skłonnego do radykalizmu przy orzekaniu. Po latach przypadkowo usłyszałem - Kryże komuś się wygadał - że pewnego dnia włożył eleganckie rękawiczki, ciemny garnitur i poszedł na odprawę do KC, gdzie zapoznał się z poglądem partii na aferę mięsną.

Czesław Łapiński, który to wspomina, w czasie wojny służył w Armii Krajowej. Na półce ponad jego głową stoi książka o rotmistrzu Witoldzie Pileckim, który dobrowolnie zgodził się pojechać do obozu w Oświęcimiu, aby tam zorganizować podziemie.

Po wojnie, w latach stalinizmu, Pileckiego skazano na karę śmierci. Wyrok wydał sędzia Roman Kryże.

Oskarżał - wówczas jako prokurator wojskowy - Czesław Łapiński.

Władza nie była krwiożercza

Jaś narysował świnię: ryj, uszy, kopyta, ogon. Pani w szkole pyta: - A gdzie reszta?

Jaś tłumaczy: - To świnia krajowa, gdybym dorysował resztę, to byłaby eksportowa.

Jeden z ówczesnych działaczy PZPR zastanawia się:

- Wśród polityków sprawa mięsna była dość głośna nie z powodu samej afery, lecz przez drastyczny wyrok, który wydawał się nawrotem do stalinizmu.

Władza gomułkowska nie była przecież krwiożercza. Wystarczy spojrzeć w statystyki: za Gomułki wykonywano mniej więcej tyle wyroków śmierci, ile przed wojną. Prawo karne za Gomułki było rzeczywiście drakońskie, jednak wyrokami śmierci nie szafowano.

W połowie lat sześćdziesiątych załamały się jednak nastroje popaździernikowe. Gomułka czuł, że traci poparcie społeczne. Polityków jednak najczęściej zawodzi ocena - dlaczego. Rozpaczliwie szukają wytłumaczenia. Gomułce mogło się wydawać, że powodem są afery wynikające z nadmiernej liberalizacji gospodarki. Reprezentował ascetyczny typ polityka, z domu wyniósł skromne, ludowe wyobrażenia o tzw. życiu na przyzwoitym poziomie. Okazywał dezaprobatę wobec wszelkich objawów bogacenia się - potem ekipa Gierka była całkowicie od tego wolna. Gomułka sam nie próbo-wał na państwie robić pieniędzy i nie tolerował takich postaw w swoim otoczeniu.

Przyjmowanie miodów

Dlaczego w sklepach brakuje mięsa? Bo wszystkie świnie zapisały się do PZPR.

A partia, jak się okazało, nie spełniła oczekiwań Gomułki.

Komisja partyjna, która, aby walczyć z aferami, domagała się wag samopiszących i zdjęcia kwiatów z lad chłodniczych, zajęła się również partyjnymi problemami moralnymi. Okazało się bowiem, że wśród aresztowanych w "mięsie" jest aż 37 członków PZPR. A trzech spośród nich to nawet byli pracownicy aparatu partyjnego - Stanisław Wawrzecki, były instruktor KW PZPR, Zygmunt Woźniak, wcześniej kierownik wydziału handlu KW PZPR, i Włodzimierz Suprun, dawniej II sekretarz komitetu dzielnicowego Śródmieście.

Problem okazał się jeszcze większy. Komisja raportowała: "Jedną z przyczyn, że afera pozostała przez tak długi okres czasu nieujawniona, był niewątpliwie fakt bliskiego powiązania odpowiedzialnych działaczy partyjnych, a głównie b. sekretarza KW PZPR Harasimowskiego, b. I sekretarza KD Wola Maciejewskiego i b. zastępcy przewodniczącego Stołecznej Rady Narodowej Antasa z jednym z głównych oskarżonych - Gradowskim. Towarzysze ci nie zwracali żadnej uwagi na styl życia Gradowskiego, sami uczestniczyli w częstych przyjęciach, bywali u siebie, wyświadczali sobie wzajemnie usługi, swoimi kontaktami umacniali w kręgach aktywu i opinii społecznej autorytet i pozycję Gradowskiego".

Udział towarzyszy różnych szczebli w przyjęciach z okazji otwarcia sklepów "świadczy o dużym nasileniu tendencji do użycia i posiadania. Zjawiska te w postawach towarzyszy były traktowane jako normalne, jako niesprzeczne z wymogami etyki partyjnej, jako należne z tytułu spełnianych funkcji. Zakup i sprzedaż samochodu przez Harasimowskiego, dążenie do samochodu nowoczesnego poprzez kilkakrotną sprzedaż z zyskiem samochodu starego przez Maciejewskiego, przyjmowanie win i miodów, użytkowanie motocykli, magnetofonów, telewizorów itp. świadczą o tej tendencji".

Partia usunęła ze swego grona trzech wspomnianych towarzyszy, ale przy okazji uświadomiła sobie poważną demoralizację mas członkowskich.

W 1963 r. usunięto z PZPR 223 członków. 62 proc. wykluczono za przestępstwa gospodarcze, 16 proc. za "inne naruszenia moralne, głównie pijaństwo". Z warszawskiej Spółdzielni Pracy Moto-Serwis za nadużycia wydalono całą Podstawową Organizację Partyjną w liczbie pięciu osób. Sekretarza POP w MHD przyłapano na granicy polsko-radzieckiej na przemycie. Komisja mięsna z przerażeniem odnotowała: "Wypowiadający się na zebraniu POP członkowie uznali, że >>nie należy się czepiać człowieka, który i tak stracił finansowo<<".

Odnotowano też, że "rzadko zdarza się, żeby administracja lub POP dochodziła, skąd członek partii lub bezpartyjny ma pieniądze na budowę domku czy kupno samochodu".

Oprócz problemu członka PZPR dostrzeżono również problem alkoholowy. Komisja badająca aferę mięsną odnotowała, że mimo zakazu "nagminne jest urządzanie przyjęć z wódką z różnego rodzaju okazji i dla podkreślenia ważnych wydarzeń w życiu zakładu". Większość funduszy reprezentacyjnych przeznaczano na alkohol. "Fabryce im. Świerczewskiego przyznano sztandar. Na tradycyjną lampkę wina zaproszono 300 osób, wypito około 100 litrów wódki, zakończyło się bijatyką".

Weryfikacja

Dlaczego nie ma mięsa? Bo w drodze do socjalizmu nawet bydło nie nadąża.

W "mięsie" zarządzono weryfikację.

Partia postanowiła: objąć weryfikacją pracowników handlu i przetwórstwa mięsnego, a następnie gastronomię, handel warzywami i owocami, piekarnictwo i placówki skupu artykułów pochodzenia zagranicznego.

Na 65 kierowników, członków partii, zweryfikowano negatywnie prawie połowę.

Postanowiono: w celu umocnienia kontroli społecznej kontynuować powoływanie komitetów przy każdym sklepie. Do komitetów sklepowych włączyć aktyw Frontu Jedności Narodu, komitetów blokowych, rad narodowych.

Wypalić do korzeni

Czym się różni droga do komunizmu od szlaku do Morskiego Oka? Niczym. Jedno i drugie prowadzi przez Głodówkę.

W 1965 r. rząd PRL potępiał "agresję amerykańską w Wietnamie". Biskupi polscy napisali do niemieckich: "przebaczamy i prosimy o przebaczenie".

Zmarła Maria Dąbrowska. Niedługo przed śmiercią zanotowała w swoich "Dziennikach": "W pismach była wiadomość o wykonaniu wyroku na tym jakimś Wawrzeckim z afery mięsnej.

Co za błąd! Czy ci >>marksiści<< wiedzą, że Marks był bezwarunkowo przeciwko karze śmierci? Czy kto z nich czytał kiedy nieocenzurowanego w Moskwie Marksa?"

1 lutego 1965 r. sąd udał się na naradę nad wyrokiem.

Tryb doraźny wymagał, aby wyrok wydano zaraz po zamknięciu rozprawy. O godz. 21.15 sędziowie zakomunikowali jednak, że ogłoszą go dopiero nazajutrz, po nocnej przerwie. Adwokaci, którzy uznali to za złamanie prawa, uzyskali odpowiedź wyższej instancji: "W danej sprawie Sąd nie odroczył wydania sentencji wyroku, a tylko przerwał naradę nad wyrokiem, co ze względu na spóźnioną porę i zmęczenie członków sądu leżało w interesie oskarżonych".

Sąd napisał w uzasadnieniu wyroku, że przydzielone ilości mięsa były zbyt małe, aby sklepy wykonywały plany. Sklepy mięsne handlowały więc również dżemami, konserwami, pieczywem.

Kierownikom zależało na jak największych przydziałach. Umożliwiały bowiem większe malwersacje, podmiany gatunków, oszukiwanie klientów. Za dodatkowe przydziały wręczali łapówki dyrektorom.

Wawrzecki żądał złotówki od każdego dodatkowego kilograma mięsa. Kiedy jeden z kierowników przyniósł mu 500 złotych, Wawrzecki rzucił banknot ze słowami: dziadom więcej daję.

Sąd stwierdził, że "wobec grabieżców mienia społecznego sięgającego milionów złotych nie może być w Polsce Ludowej, która z ogromnym trudem i wysiłkiem całego społeczeństwa odbudowuje zgliszcza i ruiny pozostawione przez wojnę, żadnego pobłażania i że tego rodzaju wrzód na organizmie zdrowego społeczeństwa musi być wypalony do korzeni".

Prokurator żądał trzech kar śmierci. Sąd nakazał jedną. Czterech pozostałych dyrektorów skazał na dożywocie. Resztę - na więzienie od 9 do 12 lat.

- Pamiętam nieludzki płacz, kiedy ogłaszano wyrok - wspomina reporterka sądowa Barbara Seidler. - Skowyt!

Bożena Wawrzecka wspomina: - Rodziny oskarżonych zawsze siedziały z przodu - tym razem posadzili nas z tyłu, pierwsze ławki poobsadzali jakimiś tajniakami, żebyśmy byli dalej.

Paweł Wawrzecki zapamiętał ból syna, który nie może pomóc ojcu stojącemu kilka metrów od niego.

Odebrana kwatera

Nowa metoda uboju - pod tucznika podkłada się ładunek wybuchowy. Połowa leci na zachód, połowa na wschód, a Polaków krew zalewa.

Bożena Wawrzecka: - Potem oszukali nas z miejscem pochowania męża. Dostaliśmy pismo z fałszywą kwaterą na cmentarzu. Prawdziwe miejsce znaleźliśmy dzięki znajomym.

Po wyroku Wawrzeckim skonfiskowano mieszkanie. - Za życia męża tylko to mieszkanie kupiliśmy - wspomina wdowa. - Poza tym nie mieliśmy na co wydawać pieniędzy. Auto było służbowe, a zagranicznych wycieczek, takich jak dziś, jeszcze nikt nie urządzał.

Prośba o łaskę

- Czy są ryby? - pyta klient. - Nie, tu nie ma mięsa - odpowiada sprzedawca. - Ryb nie ma obok.

Jak Wawrzecki prosił o łaskę? Czy pisał o dzieciach? Czy czuł się winny? Czy obiecywał poprawę?

W biurze ułaskawień Kancelarii Prezydenta, która przejęła obowiązki po swoim odpowiedniku przy Radzie Państwa, wyjaśniają, że nigdy u nich nie pozostaje kopia prośby o łaskę. Razem z innymi opiniami wraca do akt sądowych.

Ale w sądzie, jak już wiem, prośby o łaskę nie znajdę.

Nie zachowała się również w Sądzie Najwyższym. Rzecznik prasowy informuje, że zgodnie z prawem dokumenty zniszczono kilka lat temu.

Być może jakiś ślad znalazłby się w aktach penitencjarnych, znajdujących się w więzieniu na Rakowieckiej. Centralny Zarząd Zakładów Karnych nie widzi jednak możliwości, abym przejrzał te akta. Szczegóły wykonania kary śmierci pozostają tajne.

Jak Wawrzecki prosił o łaskę?

Oszukano sędziego

O czym marzy polska świnia w drodze do rzeźni? Żeby choć jej serce pozostało w kraju.

Wśród prawników krąży opowieść, że kiedy opiniowano podanie o łaskę Wawrzeckiego, jeden z sędziów protestował przeciw utrzymaniu kary śmierci. Z powodów zasadniczych: nie ma kary śmierci dla złodzieja. Podobno sędziemu jednak zasugerowano, że chodzi tylko o prewencyjny wydźwięk wyroku, a Rada Państwa na pewno skorzysta z prawa łaski. Sędzia miał ulec takiemu argumentowi. Oszukano go jednak.

- Może to plotka - mówi profesor Andrzej Rzepliński. - Ale opisuje ona sytuację ówczesnego wymiaru sprawiedliwości: władza zawsze może oszukać sędziego.

Anonimowy działacz PZPR: - Podobno kiedy rozpatrywano prawo łaski wobec skazanego na śmierć w aferze skórzanej, Gomułka pokłócił się z Aleksandrem Zawadzkim, przewodniczącym Rady Państwa. Gomułka na posiedzeniu Biura Politycznego naciskał na wykonanie wyroku, a Zawadzki pod wpływem listów, sprzeciwów intelektualistów, zaprotestował. Powiedział: zrób siebie przewodniczącym Rady Państwa i będziesz wieszał, kogo chcesz. Gomułka zarządził przerwę, a po niej już do sprawy nie wracał.

To wydaje się prawdopodobne. Gomułka, kiedy nie mógł czegoś przeforsować, zamykał się w sobie, krążył po pokoju, palił papierosy.

Czekał na następną okazję.

Tu, gdzie serce, tkwił nóż

Dialog w sklepie:

- Pół kilo zwyczajnej proszę.

- Nie ma.

- To pół kilo pasztetowej.

- Też nie ma. Jest tylko to, co widać.

- To pół orła poproszę.

Reporterka sądowa Barbara Seidler spotkała się znowu ze skazanym w aferze mięsnej dyrektorem Kazimierzem Witowskim - 15 lat po wyroku, kiedy został zwolniony przedterminowo z więzienia. "Nikt go nie chciał, nikt na niego nie czekał - pisała w reportażu "Nie mógł wrócić". - Mieszkanie było ogołocone z mebli, sprawiało wrażenie nie zamieszkanego. Ale oni mieli do Witowskiego pretensję. Że wrócił. Oni? Tak, oni - najbliżsi, którzy już dawno nie byli najbliższymi, przynajmniej nie mieli się za takich. Przed piętnastu laty i dawniej, gdy przynosił do domu pieniądze, coraz więcej pieniędzy, to był drogim mężem, kochanym tatusiem. Teraz wyszedł z więzienia stary, zniszczony człowiek. Cofnięty w siebie, nieśmiały, małomówny, lękliwie cofający się przed każdym".

Zatrudnił się w Zakładzie Oczyszczania Miasta.

Rodzina składała donosy: że się awanturuje, bije, krzyczy. Rodzina wolała, żeby wrócił do więzienia - niepotrzebnie zajął mieszkanie. Od kilkunastu lat to był już przecież obcy człowiek.

Pewnego dnia "wrócił jak zwykle do swojego >>śmietniska<<, jak czasem mówił - pisała Barbara Seidler - poszedł do kuchni odgrzać sobie wczorajszą zupę. W przedpokoju napadli na niego: żona, córka, zięć. Bili, wymyślali. Krzyczeli: >>Wynoś się!<<. Sąsiedzi słyszeli odgłosy awantury, rozróżniali nawet słowa. Najagresywniejszy był zięć. A on miał w ręku nóż. Długi, kuchenny. Pchnął. Zięć zawył, wybiegł na klatkę schodową".

Sąsiad potem zeznał, że kiedy na odgłos krzyków wpadł do mieszkania: "Witowski, to znaczy sprawca, leżał na środku podłogi, był w koszuli i spodniach, na jednej nodze miał ranny pantofel, druga była bosa. Tu, gdzie serce, tkwił nóż".

Zięcia pochowała rodzina.

Witowskiemu urządzono pogrzeb na koszt państwa.

III. SKAZANY

Bezwiednie rozglądam się po kawiarni, na chwilę zatrzymuję wzrok na dwóch kobietach przy sąsiednim stoliku. Wówczas starszy mężczyzna, który ze mną siedzi, pyta: - Czy ktoś nas podsłuchuje?

Wiele razy spotykałem się z takim odruchem u starszych ludzi. Po więzieniu i kilkudziesięciu latach przeżytych w PRL-u nigdy już pewnie nie wyzbędą się podejrzliwości.

Szukałem kogoś takiego kilka tygodni. Najpierw z aktu oskarżenia wynotowałem adresy wszystkich oskarżonych. Ale to były adresy z roku 1964. Potem przeglądałem książki telefoniczne, sprawdzałem, czy jakieś dane jeszcze do siebie pasują. Kiedy dzwoniłem albo jeździłem pod wypisany adres, okazywało się, że ten, kogo szukam, już od dawna nie żyje, że kiedyś tu mieszkał, ale mu skonfiskowano domek, i nie wiadomo, co dalej, że tu już mieszka trzecia rodzina, może poprzednia coś by wiedziała, ale nikt nie wie, jak ją odnaleźć.

Pod jednym blokiem powiedziałem do domofonu: - Tu kiedyś mieszkała rodzina oskarżonego w aferze mięsnej. Nie wie pani, co się z nią stało?

Wówczas starszy głos odpowiedział: - Pan przyjdzie po południu. Wtedy będzie mąż. Najlepiej z nim rozmawiać. To jego skazano.

Jestem ostatni

Zgodził się na rozmowę pod warunkiem, że nie wymienię jego nazwiska. Jest ostatnim żyjącym spośród skazanych.

- Byłem wówczas dyrektorem - opowiada. - I jednego dnia, po aresztowaniu, z piedestału dyrektora spadłem do piwnicy komendy milicji.

Potem rozdmuchano naszą sprawę. Do sądu jeździliśmy w konwoju, pięć milicyjnych nysek z przodu, pięć z tyłu. Na każdym skrzyżowaniu stało dwóch milicjantów z karabinami. Traktowali nas jak największych bandytów, prasa sugerowała, że celowaliśmy w ustrój Polski Ludowej.

W moim wyroku napisali: "Wiedząc, że ubytki są za wysokie, nic nie zrobił, żeby je zmniejszyć, przez co pomógł do zaboru mienia". Absurd! Ja doprowadziłem do tego, że z roku na rok normy na ubytki były coraz mniejsze. Według mnie wtedy doszło do wojny wewnątrz partii. Niektórzy usiłowali wykazać, że Gomułka prowadzi błędną politykę gospodarczą. A Gomułka postanowił twardo udowodnić, że polityka jest dobra, tylko trzeba surowo karać. Walczyć z aferzystami! Powołano przecież specjalną komisję z Karkoszką, która nas rozpracowywała. Znaleźli mnóstwo nazwisk, ale o nich na procesie milczano. Jasno zakreślono krąg osób, które można publicznie wskazać, którym trzeba wytoczyć sprawę. Ja im bardzo pasowałem. Należałem do AK, miałem brata księdza.

Chciałem budować samy

Drugi raz spotykamy się w jego mieszkaniu. Jest wciąż skrupulatny. Na półkach w równych rzędach stoją teczki: "Zdrowie, badania, skierowania", "Sprawy kasowe koła AK", "Telewizja kablowa - opłaty". Za oknem niemiłosiernie hałasują setki samochodów.

- Kiedy tu się wprowadzałem, jeszcze nie było tej ruchliwej drogi. Ale teraz to żaden problem. Nawet śpię przy otwartym oknie. Używam aparatu słuchowego, wystarczy, że go wyjmę i już mi wozy nie przeszkadzają. Mam 82 lata.

Przesłuchiwali mnie całymi nocami, już byłem wykończony. Przyznałem się do winy, bo mi na milicji obiecali lepsze warunki w areszcie. Obiecali nawet, że będę odpowiadał z wolnej stopy. Z niczego się nie wywiązali. Jedni przyrzekali, a potem przyszła druga ekipa śledcza i powiedziała: my o żadnych obietnicach nie wiemy.

Powinienem teraz mówić, że niczego nie wziąłem. Ale wszyscy przyjmowali, takie były czasy.

Za pierwszy razem było tak - przyszedł do mnie pracownik, rozmawialiśmy, zostawił na biurku kopertę i wyszedł. Zajrzałem do środka, a tam były pieniądze. Wyskoczyłem na korytarz, ale już nie było po nim śladu. Szczerze chciałem mu oddać. Ale przyszły moje imieniny, trochę uszczknąłem. Później znowu była potrzeba i tak się powoli pieniądze rozpłynęły.

Potem znajdowałem koperty w kieszeni płaszcza, w gazecie.

A ja chciałem rozwijać handel samoobsługowy w Polsce. Wysłano mnie nawet na szkolenie do Francji. Potem przygotowywałem otwarcie pierwszego w Warszawie samu.

Chociaż, szczerze mówiąc, takie sklepy w Polsce były zbędne. Kiedy sklep ma zbyt wiele towaru i personel nie nadąża z wydawaniem go klientom, wówczas sam się sprawdza. Ale kiedy mało, trzeba jakoś dozować, niech przechodzi chociaż przez ręce sprzedawcy.

Nas trzeba zniszczyć

Szukałem kogoś ze skazanych nie tylko po to, żeby usłyszeć, czy brali łapówki i jak wyglądał proces. Chciałem się dowiedzieć, czy potrafią powiedzieć coś o roli Gomułki w tym procesie. Czy rzeczywiście szczególnie zależało mu na wyroku?

Ostatni skazany twierdzi: - Gomułka powiedział, że nas trzeba zniszczyć. Publicznie domagał się wyroków śmierci.

- Skąd pan o tym wie? - pytam.

- Wszyscy wówczas wiedzieli. Gomułka to powiedział na zebraniu w fabryce na Żeraniu - wyjaśnia.

Czy to jednak możliwe, żeby pierwszy sekretarz zażądał konkretnego wyroku? Publicznie?

Ale już wcześniej kilka osób powtarzało mi: Gomułka podczas przemówienia domagał się kary śmierci.

Przejrzałem książkowy tom wystąpień Gomułki z roku 1964 i 1965. Niczego takiego nie znalazłem.

W dniu, kiedy wyrokował sąd, Gomułka przemawiał na naradzie przewodniczących rad narodowych. Mówił o czynach społecznych, o nadużyciach: "Do wartości czynów dolicza się kwoty przyznane poszczególnym radom narodowym jako dotacje na rzecz czynów społecznych".

Ówczesny działacz PZPR poradził, aby przejrzeć teczki z dawnego Komitetu Centralnego - nie wszystkie bowiem przemówienia Gomułki opublikowano. W teczkach z KC nie ma śladu pobytu Gomułki w FSO na Żeraniu od początku 1964 r. aż do wyroku. Pojawił się tam dopiero w maju 1965 r. - trzy miesiące po wyroku - na spotkaniu przedwyborczym z aktywem partyjnym.

Ślad zainteresowania Gomułki aferą mięsną znalazłem w "Trybunie Ludu", która odnotowała jego wystąpienie na styczniowej konferencji partyjnej w roku 1965. Gomułka wówczas mówił: "Ważnym zadaniem organizacji partyjnych w zakładach jest upowszechnienie świadomości, że dobro wspólne jest nienaruszalne. Brak takiej atmosfery sprzyjał wykolejeniu się ludzi i w ten sposób doszło m.in. w Warszawie do szeregu przestępstw gospodarczych. Gdyby reakcja otoczenia była wystarczająco szybka, do przestępstw tych nie doszłoby".

Ale "reakcja otoczenia wystarczająco szybka" to jeszcze nie żądanie kary śmierci. A może te oględne słowa w atmosferze tamtej epoki tak właśnie ostro i kategorycznie zabrzmiały?

Receptura zastępcza

Na rynku pojawiły się dwa gatunki kiełbas: "robotniczo-chłopska", z rana czerwona, z wieczora zielona i "chrześcijańsko-katolicka", bo sam Pan Bóg wie, co w niej jest, a ludzie podejrzewają, że papier toaletowy, którego też brakuje w sklepach.

W roku 1960, kiedy sprzedawcy w sklepach dokrajali tłuszczu do schabu, żeby oszukać klientów, władza wprowadziła tzw. receptury zastępcze na wędliny "w celu właściwego zagospodarowania i wykorzystania surowców podrobowych, niższych klas mięsa i skórek, zalegających ówcześnie w magazynach przemysłu".

Skórki i wymiona okazały się bardzo ważne - trafiły do sprawozdania komisji partyjnej, badającej aferę mięsną, jako wzór gospodarności.

Do kiełbasy zwyczajnej, zamiast tłuszczu, dodawano skórki, wymiona i wargi. "Na podstawie oceny organoleptycznej nie można ustalić w wędlinach rozdrobnionych poszczególnych surowców, w tym i zastępczych" - ustaliła komisja.

Komisja stwierdziła, że surowce zastępcze w zasadzie nie umniejszają "wartości konsumpcyjno-odżywczej" wędlin, a nawet - przywołano na dowód opinię naukowców, profesorów Purackiego i Koepo - "zastępstwo mięsa wieprzowego mięsem wołowym zwiększa zawartość białka w poszczególnych wędlinach".

Potem wymyślono jeszcze nowsze receptury zastępcze. Do serdelowej, mortadeli, parówkowej i pasztetowej zamierzano dodawać soi.

Produkcja jednak nie ruszyła. Zabrakło soi.