Mechanizm obronny antysemityzmu polskiego

MECHANIZM OBRONNY

Polska opinia skonfrontowana została z zarzutami o dokonywanie pogromów po raz pierwszy w trakcie i bezpośrednio po wojnie o niepodległość. W latach 1918-20 doszło do szeregu ekscesów i zabójstw, informacje o nich ze względu na pewien międzynarodowy wydźwięk przeniknęły w pewnym ograniczonym stopniu do polskiej świadomości.
Reakcja na owe zarzuty była zawsze identyczna. Żydzi - ofiary pogromów, w percepcji polskiej stawali się Żydami - oprawcami Polski Niepodległej. Taka interpretacja miała za swój rdzeń stereotyp romantyczny. Jeśli bowiem w świadomości narodowej od wieku dramat Polski sprowadzał się do cierpienia walczącej o niepodległość Polski i nieustannego odpierania ataku nieprzyjaciół (pamiętajmy o tym, że w "Księgach Narodu i Pielgrzymstwa" Mickiewicza wrogami są również Francja i Anglia) to w chwili realnego ziszczenia się romantycznych marzeń podobny schemat interpretacji sytuacji Polski musiał być i był powszechny. Skoro a priori romantyczna przecież Polska nie mogła być sprawczynią żydowskich masakr, to Żydzi stawali się wrogami Polski. Używając antypolskich, całkowicie fałszywych zarzutów, na dodatek wykorzystując swe międzynarodowe koneksje Żydzi po prostu chcieli Polsce zaszkodzić. Na dodatek Żydzi szpiegowali na rzecz Niemiec, a ich powiązań z bolszewikami nikt nie musiał udowadniać. "Rzekome" pogromy były więc za sprawą ugruntowanego w polskiej mentalności romantyzmu interpretowane jako wina Żydów! Pogromami Żydzi chcieli upokorzyć Polskę!
Ten sposób rozumowania, wydawałoby się sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem funkcjonuje po dziś dzień.

Oto pierwszy z brzegu, wspomniany przeze mnie przykład. Alarmowany w listopadzie 1918 r. przez organizacje żydowskie I zastępca amerykańskiego sekretarza stanu U. Philips zwrócił się z zapytaniem do Ignacego Paderewskiego. Ten, zaprzeczając oczywiście możliwości zajść antyżydowskich w Polsce zasugerował Philipsowi, iż antypolska kampania prowadzona przez środowiska żydowski inspirowana jest przez wrogich Polsce Niemców, a także wspomniał o licznym udziale Żydów w rewolucji bolszewickiej. W sposób naturalny, Paderewski wskazał na Żydów jako sprawców "pogromu Polski", o innych pogromach mowy być nie może.

We wstępie do opublikowanego w Polsce w 1920 r. raportu Stuarta Samuela pisze się, że raport jest w rzeczywistości bronią przeciwko Polsce, jaką walczą w Ameryce "koła syjońskie", aby wytworzyć w Ameryce wrogi dla Polski nastrój - w chwili "gdy nawała bolszewicka zagraża sercu Polski".

Pogrom w Krzepicach z 28 V 1919 r. w którym kilkudziesięciu Żydów zostało rannych, w dyskusji sejmowej w dniu 1 lipca 1919 r. został opisany jako skutek ohydnego czynu zbrodniarzy (Żydów), "którzy dnia 28 maja na rynku w Krzepicach ośmielili się rzucać bomby na wojsko polskie, następstwem czego było 37 rannych i 9 zabitych".

Pogrom w Częstochowie poprzedniego dnia 27 V (5 zabitych) miał być wywołany podstępnym zabójstwem żołnierza - hallerczyka.

W trakcie dyskusji sejmowej z 15 maja 1919 r. na temat rozruchów antyżydowskich w Galicji zachodniej (np. Kolbuszowa - 8 zabitych) Wincenty Witos wskazał winnych owych rozruchów: "stwierdzone zostało, że w wielu wypadkach ludność żydowska sama sprowokowała te rozruchy (...) zaaresztowano pewną żydówkę, która miała przy sobie kilkaset odezw, wzywających do bicia żydów i zapewniających tym, którzy to będą czynili, bezkarność".
Tu już przekonanie o wrogości Żydów wobec Polski dochodzi do jawnego absurdu - Żydzi wywołują własne pogromy, tylko po to by na arenie międzynarodowej zrobić Polsce na złość.

O zbrodni 5 IV 1919 r. w Pińsku, kiedy bez sądu rozstrzelano 34 Żydów minister spraw wojskowych Leśniewski mówił 10 IV w Sejmie jako reakcji na bolszewickie powstanie, jakie mieli wywołać miejscowi Żydzi po wyparciu wojsk sowieckich.

Antoni Jakubski, szef sztabu komendy lwowskiej w czasie powstania lwowskiego z listopada 1918 r. tak tłumaczy wielodniową masakrę Żydów w tym mieście: "(Żydzi) opuszczeni przez swego sprzymierzeńca (Ukraińców) stracili najzupełniej głowę i bez obsłonek, już na własną wystąpili zbrojnie przeciw naszym oddziałom(...) faktem jest, że Żydzi z bronią w ręku byli grupami całymi znajdywani i że do naszych oddziałów strzelali zewsząd. Dzielnica cała musiała być po wojskowemu uspokojona i cała odpowiedzialność spaść musi na ich zawziętość przeciw nam, czy też tępotę i bezmyślność".
I tu, opisywane ze wszystkimi szykanami potworne występki "kozła ofiarnego" przeczą nie tylko prawdzie historycznej (Żydzi zachowali w czasie walk neutralność), ale i zdrowemu rozsądkowi - Żydzi są narodem, nauczonym od tysięcy lat, iż na wszystkich wojnach i w powstaniach, których są świadkami koniec końców staną się ofiarami. Zamiast więc chować dobytek i kobiety po piwnicach i zakamarkach Żydzi łapią za broń! Ale ten brak logiki niczemu nie szkodzi, żydowski "kozioł ofiarny" w swym zezwierzęceniu całkowicie zatraca ludzkie odruchy.

Dyskusji sejmowej nt. pogromu we Lwowie wystąpieniom żydowskim towarzyszyły polskie okrzyki: "Żydzi mordowali polskie dzieci! Kto lał gorącą wodę na żołnierzy i kto strzelał do żołnierzy polskich we Lwowie?". W czasie wystąpienia posła Grunbauma w dniu 14 X 1920 dotyczącego zbrodni popełnianych na Żydach w czasie kontrofensywy letniej szanowni posłowie Sejmu Polskiego ryczeli (co spisano w stenogramie) - "Bilety do Palestyny na wyjazd". Kiedy poseł podniósł zarzut gwałtów na Żydówkach usłyszał - "A ile te dziewice zarobiły, to prostytucja". O nastrojach chwili świadczy to, że z ław lewicy nie podniósł się żaden głos protestu.

Kapitalnie postawy polskie z lat 1918 - 20 wobec oskarżeń o pogromy przedstawił w przemówieniu sejmowym z dnia 27 VI 1919 r. poseł Korfanty: " Dalej należy stwierdzić fakt, że istnieje propaganda żydowska, międzynarodowa, przeciw państwu polskiemu, (...) istnieje ścisłe porozumienie między tą organizacją międzynarodową żydowską, a rządem niemieckim. Stwierdzam jeszcze raz, że w listopadzie [1918 r. - AK] (...) ten pakt został zawarty, że rząd niemiecki zaofiarował się rozpuszczać po całym świecie wszelkie przesadne wiadomości o pogromach żydowskich w Polsce. Od listopada patrzymy na tę całą akcję żydowsko - niemiecką, wymierzoną przeciwko całości i niepodległości państwa polskiego. (...) A przypomnę z ostatnich czasów wiadomości podane przez organ syjonistów niemieckich "Jüdische Rundschau" o rzekomych pogromach w Wilnie [19 - 21 kwietnia 1919 r. - 55-65 zabitych - AK]. Był to atak fałszów i stwierdzono nawet z neutralnej strony, ze strony niepolskiej, że były to fałsze i oszczerstwa. I ten stek fałszów obiegł cały świat, szarpiąc sławę narodu polskiego. Walki z bolszewikami przedstawiono jako pogromy."
Korfanty stanowczo zaprzeczył faktom: pogromów nie ma i nie było "bo sprzeciwia się to głębokiemu poczuciu chrześcijańskiemu narodu polskiego, sprzeciwia się to charakterowi narodu polskiego".
Poseł zdemaskował nie tylko niemieckie koneksje międzynarodowego żydostwa: "Wiadomo jest powszechnie, że w rządach sowieckich żydzi odgrywają bardzo poważną rolę. Ja wszystkich żydów za to odpowiedzialnymi nie czynię, bo byłoby to niesprawiedliwością. Ale pewna część żydów odgrywa bardzo poważną polityczną rolę w rządach sowieckich, a te rządy sowieckie pod wpływem tych żywiołów żydowskich prześladują, katują i mordują rodaków naszych w niesłychany sposób".
Niezwykła konkluzja (dla Żydów przede wszystkim) - pogromów nie było i być nie może bo jest to sprzeczne z duszą Polski - Chrystusa Narodów.

Innym przykładem narodowego etnocentryzmu i jego konsekwencji dla "narodowej wrażliwości" na krzywdy innych niech będą wydarzenia w USA w latach 1918 - 1920.
W listopadzie 1918 r. z kraju poprzez zagranicznych korespondentów dopływać zaczęły wieść o pogromie lwowskim (22 listopada). Cała niemal prasa żydowska i wiele czasopism amerykańskich zamieszczały obszerne doniesienia o wydarzeniach lwowskich. Odbywały się masowe wiece protestacyjne, z których rezolucje przesyłano do Białego Domu. W końcu listopada pojawiły się doniesienia z Chicago o szykanowaniu pracowników Polaków przez Żydów w przedsiębiorstwach, w których ci ostatni stanowili większość. W wielu miastach USA próbowano szerzyć hasło bojkotu robotników polskich. W Chicago w parafii św. Stanisława doszło do walk ulicznych pomiędzy polskimi i żydowskimi grupami młodzieży.
W odpowiedzi na ataki 2 XII 1918 r. ukazał się w "Dzienniku Chicagowskim" artykuł redakcyjny pt. "W kwestii Żydów": "Co więcej, przyznamy możliwość i tego, że sobie tu i ówdzie na Żydach ulżyła ludność miejscowa korzystając z rozluźnionych stosunków i porządków prawno - państwowych, aleć trzeba wiedzieć, iż ta ludność od najdawniejszego czasu Żydów zna jako swe pijawki, swych wyzyskiwaczy nieubłaganych, w dodatku zawsze trzymających z wrogiem: Był Moskal, Żydzi byli z nim [...] przyszedł Niemiec, służyli Żydzi jemu [...] w ciągu czasów okupacji niemieckiej Żydzi skoncentrowali w swych łapach wszystek handel żywnością w kraju [..] wyzyskiwali oni ludność w najpotworniejszy, najniemożliwszy sposób, czym zaiste uskładali sobie suto kapitał nienawiści u ludu, który - nie dziwilibyśmy się - skorzystałby może z okazji, by się porachować z żydowską zmorą, co zeń krew, pieniądz, pracę jego dość długo ssała, a wrogowi jego zdradziecko służyła [...] Okazali się nam żmiją zmarzłą, na łonie chłopa polskiego ogrzaną".

W maju i czerwcu 1919 r. w czasie podejmowania decyzji w Wersalu kampania w sprawie pogromów osiągnęła apogeum (od marca do czerwca w Polsce zamordowano w kilku masowych pogromach ponad 100 Żydów) - w większych miastach amerykańskich Żydzi organizowali "dni żałoby", robotnicy żydowscy przerywali pracę, by wyrazić oburzenie wobec pogromów w Polsce. Właściciele sklepów zamykali je dekorując wystawy na czarno na znak żałoby, organizowano wiece i demonstracje połączone z modłami. Uczestniczyły w nich dzieci zwalniane w tym celu ze szkół. Olbrzymie demonstracje zorganizowano 21 i 27 maja 1919 r. w Nowym Jorku, dla wyrażenia protestu przeciw pogromom w Polsce, wzięło w nich udział ok. 100 tysięcy osób. Setki żydowskich weteranów armii amerykańskiej, zwolnionych niedawno ze służby defilowało w mundurach ulicami miasta, dyskontując sympatię publiczności dla powracających z wojny żołnierzy. Demonstracja z udziałem ok. 700 weteranów w Rochester 25 maja zgromadziła kilkanaście tysięcy uczestników. Zabiegano, by udział w demonstracjach brali gubernatorzy, senatorzy, kongresmani i inni znani politycy amerykańscy na wniosek organizacji żydowskich Senat 27 maja uchwalił rezolucję potępiającą pogromy w Polsce.
Taki obrót wypadków wywołał w środowisku Polonii zgrozę, Żydzi występowali w "polskim kostiumie narodowym", jako skrzywdzeni i poniżeni przez Polaków! Takie postępowanie musiało się spotkać z odporem.
29 maja 1919 r. ukazał się w tygodniku "Sokół Polski" tekst pt. "Nagonka żydowska" : "Oszalałe żydowstwo na widok, że wymyka mu się wyssana już z wszystkich soków żywotnych ofiara, chce ją zabić moralnie w opinii całego świata, by ją nadal zatrzymać w swojej zależności ekonomicznej, stworzyć państwo judejskie na ziemiach polskich, a my śpimy i nic nie czynimy, by te zgubne machinacje skutecznie paraliżować".
W tekście "Żydzi a sprawa polska" w tymż piśmie z 17 VII 1919 r. do machinacji żydowskich zaliczono projekt reformy rolnej, jaki zgłosił do sejmu Wincenty Witos: "W razie zamieszek i gwałtów agresywnych, które niechybnie nastąpią przy upartym, rewolucyjnym postawieniu sprawy, do kieszeni żydów, popłoch jaki by stąd powstał przelałby olbrzymie sumy. Dla żydów jest to więc gra warta nie tylko świeczki, ale prawdziwego jerozolimskiego kandelabra. Gdyby gorący p. Witos wiedział jakie nadzieje pokładają w nim żydzi podrapałby się po głowie".

Odpowiedzią Polonii w Ameryce na kampanię żydowską był bojkot handlu żydowskiego, metoda żywcem przeniesiona z Polski z 1912 roku. Raport amerykańskiej komisji Henry Morgenthaua, który potwierdził fakt pogromów został przez Polaków zignorowany. Akceptowane i stosowane były tylko działania nastawione na konflikt z Żydami, inne musiałyby prowadzić do potwierdzenia prześladowania Żydów, co oczywiście wobec obowiązywania etnocentryczno - romantycznego autostereotypu było wykluczone.

Zaskakujące bywają "społeczne" konsekwencje romantyzmu, nikt jeszcze nie zadał sobie pytania, jaka jest wrażliwość narodów romantycznych na cierpienie innych narodów. Odpowiedź znajdziemy obserwując Polaków, zmuszonych w latach wojny o niepodległość odpowiadać na żydowskie pretensje.

Stanisław Mackiewicz Cat tak pisał w "Historii Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r." o obronie Lwowa w listopadzie 1918 r.: "W obronie Lwowa brały udział dzieci polskie, nawet ustaliło się określenie: 'orlęta lwowskie'. Rzeczą charakterystyczną dla Polski i dla wojen polskich jest ten stały udział dzieci, chłopców od lat trzynastu do siedemnastu. W wielu bardzo ważnych momentach, w których ratować polityczne interesy narodu można było tylko przez poświęcenie i bohaterstwo, dzieci wysuwały się na plan pierwszy. Nie w jednym tak było Lwowie, chociaż obrona Lwowa jest tu przykładem bardzo pięknym."
Odtworzył tu Mackiewicz mit romantyczny obrony Lwowa, mit "orląt", mit cudownego zmartwychwstania w Listopadzie 1918 r. Chrystusa Narodów. Jeśli tak, to czy inaczej można było reagować na zarzuty pogromu w czasie obrony Lwowa, jak tylko na Żydów przenosząc winę? Pisze Cat: "Po oswobodzeniu Lwowa nastąpiły tam zaburzenia antysemickie, potem szeroko przeciwko nam za granicą wyzyskane." Czy Chrystusa Narodów można wiarygodnie oskarżać o pogromy? Można tylko "wyzyskiwać" dla swych brudnych interesów informacje o rzekomych pogromach.

Historiozofia romantyczna, tzn. schemat interpretujący dzieje narodu jest "własnością" wszystkich nacjonalistycznych narodów. To właśnie każe Rosji współczesnej, na polskie zarzuty o Katyń odpowiadać zarzutem o "ludobójstwo" żołnierzy przetrzymywanych w czasie wojny polsko-bolszewickiej w obozach jenieckich. Może wyjaśnieniem antypolonizmu Dostojewskiego jest jego odczyt z okazji odsłonięcia pomnika Puszkina, kiedy mówił, iż typem czysto rosyjskim jest cierpiętnik, któremu dla ukojenia tęsknoty potrzebne jest powszechne szczęście. Misją Rosji wobec całej ludzkości jest zaprowadzenie "do człowieczej rodziny ukojenia, spokoju i świeżej prostoty pokory". Pisał to w kilkanaście lat po brutalnej pacyfikacji powstania styczniowego człowiek, który zetknąwszy się na zesłaniu z polskimi powstańcami z 1830 r. przekonywał ich o rosyjskiej misji cywilizacyjnej w podbitej Polsce.
W wierszu Puszkina "Oszczercom Rosji", napisanym pod wrażeniem europejskich protestów przeciw krwawemu stłumieniu powstania listopadowego także odkryć można pokłady "rosyjskiego romantyzmu":

"Wy nas nienawidzicie...
Za co? Czy za to, że na zgliszczach
Płonącej Moskwy, pod przemocą,
My nie uznaliśmy zuchwalcy i bożyszcza,
Pod którym legliście dygocąc?
Czy za to, że w przepaści głąb
Strąciliśmy bożyszcze ono,
Ciążące państwom zmorą złą,
I okupili własną krwią
Europy wolność - pokój - honor?"

Rosja - Chrystus Narodów? Przecież na tym właśnie archetypie oparta była cała idea słowianofilska. Mit Rosji - Trzeciego Rzymu stworzył w XVI wieku mnich Filoteusz. Według niego Pierwszy Rzym upadł z powodu grzechu herezji, Rzym odrzucił Boga i dlatego upadł. Z tego samego powodu upadł Drugi Rzym - Konstantynopol. Zalał go potop niewiary i naśladownictwo obcych wzorów.
Cały świat łaciński - katolicki, europejski jest przesiąknięty grzechem, teraz Bóg wybrał Trzeci Rzym - Ruś. W liście do księcia moskiewskiego Filoteusz wzywał, aby wybrany przez Boga car moskiewski stanął na czele wszystkich Kościołów chrześcijańskich i uwolnił je od heretyków. "Bacz i uważaj, bogobojny carze, że wszystkie państwa chrześcijańskie zeszły się w twoim jako jedno[...]. Tyś jest jedynym pod słońcem carem chrześcijańskim." Wzywał, by wszystkie państwa chrześcijańskie zjednoczyły się pod panowaniem Moskwy.
Celem Moskwy miało być posługiwanie się bronią Chrystusa - prawdą i światłością. Misją prawosławnej Moskwy jest iść przez świat i zapalać w sercach ludzi pochodnię prawdy. Oświecać innoplemieńców i innowierców, aby się poznali na zwodniczym blasku rzeczy doczesnych będących śmiertelną trucizną dla duszy.
Państwo moskiewskie jest jedynym i ostatnim na świecie państwem chrześcijańskim, jest syntezą chrześcijaństwa, jest spadkobiercą Rzymu i Bizancjum, które upadły, gdyż trawił je głęboki kryzys moralny, społeczny, religijny. Przeznaczeniem Moskwy jest chrześcijański mesjanizm.
Wizja Filoteusza w swej antyeuropejskiej agresji, przekonaniu o barbarzyństwie i upadku wiary na Zachodzie podobna jest do wizji Mickiewicza z "Ksiąg...". Tu Polska - Chrystus Narodów, tam Rosja Mesjasz Europy. I nie ma większego znaczenia argument o "inności" polskiego autostereotypu romantycznego, który miałby być "naturalny", bo biorący się z rzeczywistych cierpień narodu. Każdy szowinistyczny naród wierzy we własne cierpienie, dowodem niech będzie wiara milionów Rosjan, którzy są święcie przekonani, że są narodem, który przecierpiał najwięcej w czasach komunizmu (wobec czego wszelkie pretensje do Rosjan są bezpodstawne).
Takie samo przekonanie o "niezawinionym cierpieniu" każe Serbom traktować zarzuty o zbrodnie w ostatniej wojnie jako wymysł, a interwencję NATO jako dalszy ciąg dramatu Kosowego Pola. Dla współczesnej Turcji ludobójstwo Ormian jest oszczerstwem, podobnie Japończycy traktują zarzuty o zbrodnie w czasie II wojny światowej. Dla Ukraińców, przekonanych, iż w wieku XX wyginęła połowa ich narodu niemożliwe emocjonalnie są dyskusję o ukraińskich zbrodniach wobec Żydów i Polaków, to samo dotyczy Litwinów. Właściwie niemal każdy naród Europy Wschodniej cierpi na syndrom "mesjasza narodów" i niemal każdy z tych narodów ma na rękach krew niewinnych.
Zawsze konfrontacja megalomańskiego, romantycznego obrazu własnego narodu z zarzutami o zbrodnie kończy się przeniesieniem winy na ofiary. Obrażona duma każe wierzyć w perfidię swojej ofiary. O tym, do jakich absurdów prowadzić może obrażona duma narodowa wskazują niedawne, gwałtowne protesty w Niemczech przeciw wystawie dokumentującej zbrodnie Wehrmahtu. Oburzeni przecież byli nie tylko faszyści, i to w kraju, który przeszedł od końca wojny jedyny w dziejach proces internalizacji winy narodowej.

O tym, że zakodowany w świadomości nacjonalistyczny romantyzm uniemożliwia rozliczenie się Polaków z przeszłością nich posłuży kilka współczesnych przykładów.
W reakcji na znaną publikację Michała Cichego "Polacy - Żydzi: czarne karty powstania" wybitny historyk Tomasz Strzembosz użył podobnego zestawu argumentów, które sprowadzają się do udowodnienia, że to ofiara jest katem.
"Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że ta teza [zarzut o zabójstwach Żydów w czasie powstania warszawskiego - AK], podniesiona w okresie samego dna stalinowskiej nocy, przed 40 laty, przez propagandę partyjną, jawi nam się w udoskonalonej, perfidniejszej i lepiej zakamuflowanej formie na łamach 'Gazety'".
Następna uwaga tyczy samych Żydów - " Ile to piany z ust wytoczono w walce przeciw ludziom piszącym o Żydach - funkcjonariuszach UB, zajmujących zresztą w tej instytucji najbardziej nieraz węzłowe stanowiska i współdecydujących o torturach i śmierci setek współobywateli. O Feiginach, Różańskich, Bristygierowych, Światłach... Nie o knajakach z Woli, ale o ludziach stanowiących istotną część elity władzy w PRL".
Wreszcie profesor dochodzi do sławetnej konkluzji - "Odnoszę od dawna nieodparte wrażenie, że ta tolerancja, którą głosi i którą realizuje środowisko 'Gazety', to taka tolerancja, która absolutnie nie toleruje antysemityzmu, natomiast antypolonizm, antygoizm uważa za co zupełnie naturalnego i nie mającego nic wspólnego z nietolerancją. Jest to tolerancja 'w jedną stronę', służąca do obezwładniania jednych, przy pełnej agresji drugich. Coś takiego zaaplikowano nam w tym artykule".
Słowa szokujące, ostentacyjnie absurdalne. Strzembosz napisał je w pewnym kontekście. Tekst Cichego napisany był w roku 1994, więc w 50 rocznicę wybuchu powstania. Legenda powstania warszawskiego budowana była przez długie 50 lat, kreowano ją w filmach, literaturze. Krytyków decyzji powstańczej nazywano zdrajcami, sowieckimi pachołkami. Obraz młodziutkich powstańców (niemal dzieci...), jasnowłosych łączniczek, zezwierzęconych Ukraińców z SS "Galizien" (sędziwi powstańcy i dziś przysięgają, że widzieli naszywki galicyjskiej SS na rękawach oprawców) został przyjęty za archetyp narodowy. Można śmiało powiedzieć, iż romantyczny obraz powstania warszawskiego stał się elementem narodowej tożsamości. Wpisał się w ponad 100-letnią tradycję romantyczno-martyrologiczną. Patrząc setki razy w filmowe i literackie twarze powstańców-dzieci utożsamiliśmy się z nimi, patrząc na nich, chcemy widzieć zarazem siebie samych, mitycznych, cierpiętniczych, bohaterskich. Artykuł o zabójstwach Żydów w czasie powstania stał się w powszechnym odczuciu zakwestionowaniem już nie tylko mitu powstania, ale polskiej, narodowej tożsamości. Został uznany za atak na polskość. Za kolejny epizod w wielkiej wojnie całego świata z umęczonym narodem polskim. Najbardziej nawet sceptyczni co do "antypolskiej ofensywy żydowskiej" przekonali się, że cichcem chciano nam wbić w mistyczne ciało Narodu kolejny stalowy gwóźdź.
To, że argumentu "antygoizmu" użył znany historyk, naukowiec, z racji swego zawodu zobowiązany do obiektywizmu i ignorowania emocji świadczy, bądźmy szczerzy o stanie zupełnego zdziczenia mentalnego Polaków.

Ten swoisty antysemityzm wtórny, tzn. reagowanie argumentami antysemickimi na zarzut antysemityzmu Polaków nie jest wcale patentem narodowców. Jest wpisany w podstawy mentalności polskiej, niezależnie od światopoglądu, dowodem nich tu będzie publicystyka socjalisty Adama Ciołkosza.
W publikacji " 'Dzielnica żydowska' obozu w Jabłonnie" autor dość odważnie jak na warunki polskie przypomina zapomniany epizod wojny polsko - bolszewickiej, mianowicie utworzenie obozu izolacyjnego dla tysięcy żołnierzy - Żydów latem 1920 r. Mało tego, jako jeden z nielicznych polskich autorów pisze o pogromie lwowskim, wymienia nawet liczbę 73 zabitych, jaka podawana była w pierwszych tygodniach po masakrze. Ciołkosz nie zaprzecza istnieniu obozu i masakrze we Lwowie, ale mimo tego liberalizmu, jakże niezwykłego jak na Polaka wygarnia w końcu: "Pełno jest obecnie takich książek, w których Żydzi występują jako ofiary polskich prześladowań, tortur, pogromów. Nie ma podobnych powieści na temat cierpień Żydów niemieckich - nie ma i nie będzie. Hitleryzm uważa się za przejściową aberrację, Niemcy cesarskie były krajem ładu i bojaźni Boga, Niemcy weimarskie były wzorową demokracją, z konstytucją napisaną przez Żyda Preussa, Niemcy bońskie są krajem znowu praworządnym i demokratycznym, dały i dają Żydom wszelkie możliwe satysfakcje za lata hitleryzmu (chociaż życia ofiarom nie przywrócą). W Polsce natomiast antysemityzm był jakoby czymś przyrodzonym, upośledzenie i cierpienia Żydów były stanem jak gdyby naturalnym, przy czym nikt nie próbuje ani dać odpowiedzi, ani nawet postawić sobie zapytania: jak w takim razie możliwe było przeżycie przez Żydów w Polsce siedmiu, może nawet dziesięciu stuleci? Myślę, że wytłumaczenia tych błędnych wyobrażeń o Polsce szukać należy w liczebności Żydów polskich z jednej, Żydów niemieckich z drugiej strony. Żydzi w Polsce stanowili 10% ludności, Żydzi w Niemczech nie stanowili nawet 1%. Przy tym Żydzi polscy zachowali swą odrębność i pragnęli ją w dalszym ciągu zachować; w spisie ludności z 1921 roku 76% Żydów polskich podało swą narodowość jako żydowską, 24% - jako polską. Natomiast w Niemczech 100% Żydów uważało się za Niemców; nie było i nie ma tematyki Żydów niemieckich, podobnie jak nie było i nie ma tematyki Żydów francuskich, gdyż Żydzi francuscy są jedynie i wyłącznie Francuzami".
A więc skoro Żydzi oskarżają Polaków o pogromy, to w gruncie rzeczy idzie o żydowską przebiegłość. Żyd skumał się z Niemcem (za pieniądze, jak sugeruje Ciołkosz), teraz go wybiela i zrzuca winę Zagłady na Polskę - Chrystusa. A i polscy Żydzi nie tacy święci, chcieli zachować odrębność, ba, narodowość, kiedy w Niemczech i Francji siedzieli cicho i tonęli w morzu narodowości dominującej. Czy nie są sobie sami winni?
To także można wyczytać z tekstu Ciołkosza. Widać w tym tekście wszelkie cechy "wtórnego antysemityzmu" - co więcej niesprowokowanego, przecież nikt nie wymagał od autora tłumaczenia się z obozu w Jabłonnie. Ciołkosz sam chce się z tego wytłumaczyć, zbiera nikłe źródła, spokojnie je analizuje, jednak w pewnym momencie tak się przejmuje oskarżeniem, że pisze te brednie o porozumieniu niemiecko-żydowskim i przeniesieniu winy z Niemców hitlerowskich na Polaków. Ciołkosz jako Polak nie jest w stanie obiektywnie ocenić antysemickich wydarzeń z czasów wojny o niepodległość. Musi wysunąć, nie mające w oczywisty sposób nic wspólnego z kontekstem zarzuty. Ciołkosz musi odpowiedzieć zarzutem na zarzut. Nic tu nie ma do rzeczy jego lewicowość, jako Polak nie może się inaczej zachować.

Innego rodzaju strategię obronną prezentuje Andrzej Szczypiorski. W "Notatniku stanu rzeczy" daje taką wizję konfliktu polsko - żydowskiego: "Więc był przed wojną w Polsce antysemityzm i kto temu dziś przeczy jest po prostu fałszerzem historii, a narodowi polskiemu złą oddaje przysługę. Czy był jednak pośród Żydów ówczesnych - antypolonizm? (...) wiem doskonale, że był ostry i gwałtowny antypolonizm w pewnych sferach żydowskich, zarówno ortodoksyjnych, z racji ich religijnych przekonań i obyczajów, jak i komunizujących, z racji ich przywiązania do ZSRR i nadziei z rewolucją komunistyczną wiązanych(...) Był więc antysemityzm i antypolonizm, aura obcości, konflikt, zapewne głównie ekonomiczny, ale chyba nie tylko (...) Koncentrując się zatem na masach ludowych, na tej ogromnej większości, zarówno Polaków jak Żydów tamtego czasu. Tam konflikt był wyraźny, choć różne formy przybierał, ale nigdy do strasznych, znanych z późniejszych czasów, tragedii nie doprowadził. A jednak, wbrew temu wszystkiemu ani ówcześni Żydzi, najbardziej nawet Polakom niechętni, ani ówcześni Polacy, najbardziej antysemityzmem zarażeni - nie wyobrażali sobie chyba tego kraju inaczej jak we wspólnocie". U tegoż Szczypiorskiego znajdujemy przejrzysty wykład socjalnych korzeni antysemityzmu: "Antysemityzm(...) przechował się w warstwie chłopskiej, zawleczony został przez nią, jak epidemia, do miast, w procesach wielkiego uprzemysłowienia". Za amok antysemicki roku 1968 odpowiedzialny jest partyjny aparat "głównie chłopski, świeżo awansowany, a więc szalenie drobnomieszczański".

Kiedy czytam teksty Szczypiorskiego o Żydach, czy o polskiej ciemnocie winnej antysemityzmowi zawsze nachodzi mnie myśl, czy dogłębne przekonanie pisarza o irracjonalności polskiej ksenofobii, lecz zarazem o jej "poczciwości" wynika z pewnej intelektualnej konwencji, czy po prostu z niewiedzy. Konwencja "rozdrapywania ran narodu" nakazuje intelektualiście, dzierżącemu rząd dusz piętnować ciemnotę, demaskować moralny upadek i pomniejsze grzechy narodu. Lecz, co ciekawe rozprawy zgodne z tą konwencję są niesłychanie mało konkretne, że wspomnieć sławetne wystąpienie Jana Błońskiego. Największą winą Polaków z czasów niemieckiej okupacji miał być brak moralnego solidaryzmu z ofiarami Holokaustu. Po dziś dzień nie pojmuję, co właściwe można Polakom zarzucić, jeśli oprzeć się na rozrachunkowych wystąpieniach polskich intelektualistów. Nieszczęsna karuzela, tak "przeżyta" przez naszych moralistów jawi się wobec żydowskiego dramatu jak drwina. Co znaczy karuzela wobec potwornej masakry we Lwowie w 1941 r. , którą historyk Rafał Żebrowski w pracy "Dzieje Żydów w Polsce. Kalendarium" skwitował jednym zdaniem: "między 30 VI a 3 VII 1941 r. dochodzi do pogromu Żydów we Lwowie (4 tys. zabitych), w którym obok Ukraińców i Niemców biorą też udział Polacy". Ile lat musi upłynąć, by napisane zostało drugie zdanie?

Publicystyka Szczypiorskiego nie jest rzecz jasna antysemicka, ale niestety w pewnym sensie antysemityzmowi i sprawie przemilczenia zbrodni służy. Bo - istniały antysemityzm, ale i antypolonizm, równie odrażające. Bo - stereotypom ulegał tylko lud polski i oczywiście obowiązkowe "drobnomieszczaństwo". Antysemityzm jawi się tu jako reakcja typowa dla ciemnego umysłu, a więc inteligencja z założenia jest wykluczona ze wspólnoty antysemickiej. I w ogóle antysemityzm do żadnych strasznych rzeczy nie doprowadzał, w gruncie rzeczy wszyscy się kochali.
Szczypiorski jest kontynuatorem tradycji inteligencji postępowej. Przedstawiciele tej szczególnej formacji podejmowali problem antysemityzmu, czy szerzej ksenofobii Polaków niejednokrotnie. Postępowcy stworzyli sobie jednak wygody schemat interpretujący polski etnocentryzm. Polega on na prostym przeciwstawieniu "polskiego faszyzmu" "oświeconej inteligencji". Etnocentryzm w takim ujęciu nie ma swego źródła w wieku XIX, lecz XX, a to związane jest z aktywnością polityczną endecji. Endecja, jako partia polityczna, w sumie dość wąska, grupująca inteligentów świeżo awansowanych z ludu zaraziła naród polski ksenofobią, która to ksenofobia nie miała oczywiście żadnych źródeł wcześniejszych. Inteligencja polska, w swej masie opowiadała się zawsze przeciw etnocentryzmowi, zwalczała go z poświęceniem, a i oświecała lud polski, ciemny i zabobonny. I ten lud właśnie jest problemem największym, z niego bierze się drobnomieszczaństwo, które jest najciemniejszą grupą społeczną.
Tak to dramatyczna kwestia polskiego etnocentryzmu sprowadzona zostaje do "ciemnoty i zabobonu". Nacjonalizm przestaje być pewną prawidłowością rozwoju duchowego każdego narodu, a już z pewnością narodu wschodnioeuropejskiego, przestaje być epidemią zarażającą wszystkich bez względu na "wykształcenie" i staje się konsekwencją działania kilku brzydkich, acz cwanych ludzików.
Ten rodzaj intelektualnego rozliczenia z antysemityzmem, ze wskazaniem drastycznych przykładów "tramwajowego antysemityzmu" ("jechałem wczoraj tramwajem i usłyszałem słowa haniebne..." - takie zwroty znaleźć można chyba w każdym tekście Szczypiorskiego) jest w Polsce niezwykle rozpowszechniony i choćby nieświadomie, ale służy antysemityzmowi. Jeśli bowiem cała groza polskiego antysemityzmu sprowadza się bełkotu pijaczków i ciemnoty ludu, to właściwie dlaczego jest to taki problem. Szczypiorski nigdy nie napisał i nie napisze o masowych gwałtach na Żydówkach z czasie wojny polsko - bolszewickiej, to już zbyt drastyczne, konwencja tego zabrania (wszyscy się jednak kochali...). Co innego ciemnota księdza Jankowskiego, to można piętnować do woli.

Stefan Żeromski lewicowiec i postępowiec ewidentny w "Przedwiośniu", książce opisującej m.in. szczególnie dla polskich Żydów bolesny okres walki o wyzwolenie Polski w latach 1918 - 20, Żydów opisuje tylko w jednej scenie.
Oto lato 1920 r., wojska bolszewickie zbliżają się do Warszawy, Cezary Baryka w restauracji pije szklankę wody sodowej i jest mimowolnym świadkiem rozmowy panów "semickiego pochodzenia". Jeden z owych panów twierdzi, że po zajęciu Polski przez bolszewików "wszystko będzie dobrze, ułoży się, da się zrobić. Nie takie rzeczy dawały się zrobić, da się zrobić i ta afera". Inny znowu zarzeka się, że bolszewicy to barbarzyńcy, lecz oczywiście robi to "rozglądając się dookoła nie bez pragnienia, ażeby Sarmaci rdzenni, lecz robaczywi i ułomni widzieli, jak on się w tej chwili, w takiej chwili !, ciska".

Żeromski pisząc to w 1924 r. musiał już wiedzieć o zakładanym latem 1920 r. obozie w Jabłonnej, obozie dla żydowskich ochotników - żołnierzy. Wiedział także, bo wszyscy wiedzieli, o straszliwych pogromach we Lwowie i Wilnie, o Niepodległości, która przywitała Żydów 11 listopada 1918 pogromem w Kielcach.
Wiedział Wódz Duchowy Pokolenia Niepodległości, pisarz, jak mało który wrażliwy na ludzką krzywdę... I mimo tego podsumował całą tę wiedzę scenką, w której Żydki - geszefciarze przeliczają swoje przeszłe zyski bądź straty u obu stron konfliktu.

We wszystkich tych tekstach, napisanych przecież przez ludzi będących prawdziwą solą ziemi polskiej tkwi, mocniej lub słabiej wyrażone przekonanie o żydowskiej winie. U Ciołkosza Żydzi są winni, bo pragnęli odrębności i niemieckich pieszczot. U Szczypiorskiego mamy wizję polsko - żydowskiego konfliktu, gdzie obie strony są winne jednako. U Żeromskiego Żydzi przyglądają się obojętnie narodowemu dramatowi.

O ile zakłamanie i przemilczenia winy polskiej wobec Żydów da się jakoś pojąć u prostych publicystów i intelektualistów to takie samo zachowanie u historyków cokolwiek dziwi. Pomijając już niesławne wystąpienie Tomasza Strzembosza należy stwierdzić, że w historiografii polskiej po prostu nie ma publikacji poświęconych antysemityzmowi z decydujących dla jego oblicza lat 1860 - 1920. Po prostu nie ma takich książek. Dzieje Żydów w Polsce posiadają w podręcznikach lukę, pewien rozdział zwyczajnie nie istnieje.
Sądząc po piśmiennictwie historyków zajmujących się zawodowo dziejami Żydów na przełomie wieku XIX i XX najciekawszymi kwestiami są ...uwarstwienie i demografia. Szczególnie absurdalny jest "Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1918 - 1939" Jerzego Tomaszewskiego, w którym to dziele pogromom poświęcono może 5 zdań - autora zajmują głównie wyliczenia ilu Żydów - kapeluszników mieszkało w Pułtusku w 1920 r. Tomaszewski chcąc zachować pewną zawodową uczciwość podaje bibliografię, a w niej - Pawła Korca "Juifs en Pologne" i Franka Golczewskiego "Polnisch - Judische Beziehungen 1881 - 1922" gdzie uważny czytelnik wyczyta sobie ilu Żydów zabito w Pińsku. Po francusku i niemiecku oczywiście.
Podobną metodę "bibliografii obcojęzycznej" stosują inni autorzy zmuszeni pisać o sprawach drażliwych. I jak na razie nic nie wskazuje by cokolwiek miało się zmienić. Zaklęte koło niewiedzy i kłamstwa zamyka się - przeciętny obywatel bredzi, bo nic nie wie, historyk milczy, bo się boi.

I takie są realne konsekwencje romantyzmu - niemożność uznania własnej winy i przeniesienie jej na ofiary.

To, że Polacy ( nie liczę oczywiście kilku przewrażliwionych) winę odrzucają jest właściwie naturalne. Naród tresowany przez 200 lat w samodyscyplinie, ksenofobii i samouwielbieniu nie może przyjąć za prawdę twierdzenia, że zdolny jest do zbrodni. Lecz odrzuceniu oskarżeń o pogromy i nienawiść towarzyszy prawdziwy majstersztyk mechanizmu psychologii społecznej - Polacy oskarżani o zbrodnie na Żydach przenoszą na Żydów... winę za zbrodnie na Polakach.

Każda dyskusja wokół wystąpień zawierających oskarżenia o polskie zbrodnie kończy się tym samym. "Shoah", "Shtetl" tylko uspokajały polską duszę, bezpodstawność oskarżeń była wszak oczywista, kolejny kat biczuje Mesjasza narodów. Tekst Michała Cichego wywołał tak powszechną wściekłość (nawet polscy Żydzi twierdzili, że mogło to wywołać zerwanie dialogu polsko - żydowskiego), że pismo, widocznie przestraszone jednoznaczną reakcją wyciszyło dyskusję na łamach, która, jak należy sądzić z początkowych deklaracji miała dokonać jakiegoś przełomu moralnego. Ot, nie wyszło...
Sprawa krzyża oświęcimskiego, który razi Żydów, jako próba chrześcijańskiego zawłaszczenia Zagłady (podobnie jak kanonizacja księdza Kolbego) jest dla części Polaków kwestią symboliczną - krzyż, który ratował Polskę przez wieki od wrogów znów jest w niebezpieczeństwie.

Każde oskarżenie, szczególnie to upublicznione poza Polską rozbija się na ugruntowanej przez lata opoce etnocentryzmu. Święta wojna Polski - Oblężonej Twierdzy z odwiecznymi wrogami - Rosjanami, Niemcami, Ukraińcami trwa dalej. Lecz wobec faktycznego rozejmu z wrogami realnymi, został tylko wróg urojony. I im częstsze będą zarzuty Żydów wobec Polaków o zbrodnie tym spokojniejsza i moralniejsza będzie polska dusza. Im więcej "opluwania", i "żydowskiej bezczelności" tym radośniej być Polakiem. Obłędny mechanizm obronny, skutkujący każdorazowym oskarżeniem Żydów w odpowiedzi na ich oskarżenia ulega samonapędowi. Im częstsze będą "żydowskie awantury" tym silniej będziemy przekonani o własnej apoteozie, o istnieniu jedynego w dziejach narodu wybranego, który za tę łaskę po wieki męki cierpieć musi. W tym jedyna niewygoda...

*Radzik T. "Stosunki polsko-żydowskie w USA w latach 1918-1921", 1988 UMCS

Komentarz z 2001 r.

Słowa powyższe pisałem w 1998 r., kiedy rzeczywiście nic raczej nie zapowiadało przełomu w polskim obrazie problemu żydowskiego. Trwał w najlepsze naiwny filosemityzm nieżyjącego już Andrzej Szczypiorskiego (z karuzelą przy murze getta jako symbolem "potworności polskiego antysemityzmu"), także sami historycy albo milczeli, albo nie wykazywali z niejasnych powodów zainteresowania rzeczywistym wymiarem polskiego antysemityzmu choćby w czasie II wojny światowej.

Jednak oczekiwany przełom nastąpił. Książki Jana Tomasza Grosa pt. "Sąsiedzi" nie sposób było przemilczeć. Nareszcie problemem przestała być nieszczęsna karuzela, a stała się masakra ponad 1,5 tysiąca ludzi. Dyskusja tocząca się na łamach prasy (tu wskazać trzeba na olbrzymią zasługę "Rzeczpospolitej", i niepojęte kunktatorstwo "Gazety Wyborczej", ignorującej sprawę pół roku po pierwszym tekście w "Rzepie") mimo pojawiających się głosów rozgoryczonych antypolonizmem "mesjanistów" zapowiada wydarzenia o niezwykłych konsekwencjach. Już teraz, na początku 2001 r. mówi się coraz głośniej o całej fali pogromów w 1941 r., kiedy z rąk polskich zabitych miało zostać kilka tysięcy Żydów. Nie ma już wątpliwości, że po tym psychologicznym wstrząsie nareszcie pojawią się publikacje o współudziale cywilnej ludności polskiej i granatowej policji w likwidowaniu przez Niemców gett żydowskich. Z pewnością pojawią się relacje uratowanych Żydów, którzy ukrywać się musieli nie tyle przed Niemcami, a przed Polakami.

Debata o Jedwabnem zakończyła też, na szczęście pewien etap dyskusji o polskim antysemityzmie, nazwijmy go "etap karuzeli". Ta nieszczęsna karuzela kręcąca się nieopodal płonącego Getta Warszawskiego była dla naszych szlachetnych intelektualistów w rodzaju Miłosza, Szczypiorskiego, Błońskiego symbolem całej antysemickiej potworności. Dziś można już powiedzieć, że etap ten był i śmieszny, i żenujący. Stodoła w Jedwabnem eliminuje chyba już na zawsze "potworność" owej karuzeli, mam nadzieję, zostanie ona zapomniana. Koniec końców poczucie winy z powodu karuzeli było bardziej eleganckie i akceptowalne, niż stodoła z Jedwabnego. Debata o Jedwabnem wyraźnie pokazuje rozmiar kompromitacji polskich elit intelektualnych, jakże groteskowy dzisiaj wydaje się legendarny artykuł "Biedni Polacy patrzą na getto". W latach 80-tych był wydarzeniem, dziś wygląda na asekuranctwo. Ja miło dziś przypomnieć sobie te grzechy drążące duszę polską jeszcze niedawno - czy Polacy mogli podczas okupacji uratować więcej Żydów, zjawisko szmalcownictwa (co to takiego!?), bicie Żydów w Polsce międzywojennej, wreszcie ponawianie żądanie usunięcia "tych okropnych książek z kiosków". Ale to już koniec. Koniec z wiszeniem na aksamitnym krzyżu. Koniec z poczuciem winy za karuzelę. Zostało już tylko pytanie, jak wielu Żydów zginęło z winy Polaków i ilu Polaków przyczyniło się do śmierci Żydów.

Dyskusja o pogromie w Jedwabnem ujawniła także, że poza najszczerszymi chęciami rozliczenia się z niechlubnej przeszłości tkwią w nas jakieś pokłady "serbskości". I tak jak w przypadku akcji bojkotu w 1912 r. najciekawsze są oczywiście przykłady "serbskości" wśród postępowej, liberalnej inteligencji.
Bodaj, czy nie najniezwyklejszy tekst popełnił Ryszard Bugaj w wydaniu "Gazecie Wyborczej" z 6/7 stycznia 2001 r. Tu wyjaśnienie, Bugaj był do niedawna liderem niewątpliwie lewicowej "Unii Pracy", sam niejednokrotnie wykazywał się cywilną odwagą publikując teksty wymierzone w gospodarczy program liberalny realizowany po 1989 r. co jak na polityka z pierwszych rzędów "Solidarności" jest pewnym zaskoczeniem.
Już sam tytuł "Prawda historyczna i interes materialny" zapowiada atrakcje. Nie zapominajmy, jest to głos w dyskusji o pogromie, w którym zamordowano według różnych źródeł 1000 - 1600 Żydów. Czytamy "trudno usłyszeć dziś w Polsce postulat ograniczenia czyiś praw z powodu żydowskiej narodowości. Można natomiast spotkać postulat pozbawienia domniemanych przywilejów. Nieraz kryje się za tym motywowane antysemicko dążenie do dyskryminacji. Ale nie wolno przyjmować, że tak jest w każdym przypadku.
Więzi etniczne, jak każde inne, są realnym faktem socjologicznym i nie można zaprzeczać, że w życiu publicznym prowadzą nieraz do wzajemnego wspierania się. Mamy tu do czynienia z przysłowiowym telefonicznym notesem. To naturalne, a problem pojawia się wtedy tylko, kiedy jakaś grupa mniejszościowa (niekoniecznie etniczna) zajmuje w społeczeństwie rzeczywiście uprzywilejowaną pozycję. Oczywiście antysemici nagminnie wyolbrzymiają takie przypadki i często głoszą, że tylko żydowska grupa etniczna wytwarza więzi i grupową solidarność. To ewidentne kłamstwo, ale głoszone często skutecznie, ponieważ znaczna odrębność kulturowa i dziedzictwo Zagłady mogą sprzyjać ściślejszym więziom i większej solidarności. na emocjach, które z tego wyrastają, próbują nieraz żerować także ludzie, którzy antysemitami nie są. Tak chyba trzeba zinterpretować głoszone kiedyś w kampanii wyborczej wezwanie Wałęsy, by wszyscy ujawnili swoje pochodzenie. Między takimi - nagannymi - zachowaniami a uprawnionym wysiłkiem zrozumienia etnicznych więzi przebiega, niestety, łatwa do przekroczenia granica (...)
Tak jak wielu Polaków nie chce uznać, że Polska była antysemicka, wielu Żydów (i nie tylko Żydów) nie chce dostrzec, że Polska z antysemityzmu się wydobywa i że nie ma już dziś powodów, by antysemityzm uznać za szczególną naszą przypadłość. Dlaczego tak się dzieje? Przede wszystkim za przyczyną emocji. Zagłada dokonała się na terenie Polski, a Polacy zachowywali się różnie - wspaniale i podle, obojętnie i solidarnie. W każdym razie Polska jest miejscem Zagłady.
Nadal szeroko rozpowszechniony stereotyp antysemickiej Polski jest niesprawiedliwy i wyrządza Polsce realne szkody. Podtrzymują go często przedstawiciele krajów, które w okresie ostatniej wojny kolaborowały z hitlerowskimi Niemcami i przyczyniły się do zagłady Żydów. Do czarnego obrazu Polski przyczyni się też publikacja na Zachodzie książki Grossa. W takiej mierze, w jakiej opisuje ona polską zbrodnię, konsekwencję powinniśmy przyjąć z pokorą. Jednak, jak zauważył w "Rzeczpospolitej" Paweł Machcewicz: "Książka Jana T. Grossa za kilka miesięcy ukaże się w Stanach Zjednoczonych i Niemczech i to ona - a nie naukowe, oparte na szerokiej bazie źródłowej prace, będzie kształtować spojrzenie sporej części światowej opinii publicznej na stosunki polsko-żydowskie z czasów drugiej wojny światowej. Chylę czoło przed Janem T. Grossem za odwagę podjęcia tak trudnego tematu, ale mam jednocześnie poważne wątpliwości, czy jego liczne uproszczenia i bardzo ryzykowne uogólnienia nie utrudnią dialogu polsko-żydowskiego i gotowości Polaków do wyznania własnych win". Na pewno utrudnią (...) Stereotyp antysemickiej Polski utrwalają nie tylko emocje, zresztą zrozumiałe. Wspierają go też potężne interesy. Kilka krajów dzięki temu odwraca w pewnym stopniu uwagę od mrocznych kart własnej historii. Podtrzymanie tezy o antysemickiej Polsce służy także uzasadnieniu roszczeń majątkowych wobec Polski. Gdy nowojorscy adwokaci występują w imieniu grupy Żydów ze zbiorowym pozwem o zwrot majątków, muszą dowieść, że nie mogli oni ich po wojnie odzyskać z powodu prześladowań etnicznych.
Sprawa staje się teraz bardzo poważna, bo sejmowa większość zamierza uchwalić ustawę reprywatyzacyjną "odwracającą historię". Projekt zakłada zakwestionowanie reformy rolnej i nacjonalizacji przemysłu, a nie tylko naprawienie krzywd wynikłych z przekraczania ich granic. Jednocześnie krzywdy zostaną wynagrodzone tym tylko, którzy zostali polskimi obywatelami. Takie uregulowanie wyłącza z dobrodziejstwa odszkodowań nie tylko Żydów i Niemców, ale i Polaków, którzy wybrali emigrację. Trudno w tym rozstrzygnięciu dostrzec motyw antysemicki, jednak pewnie będzie ono tak przedstawiane. Powiększy to szanse adwokata Mela Urbacha i rząd polski może zostać zmuszony (jak poprzednio rząd Szwajcarii) do przekazania kilku miliardów dolarów na odszkodowania dla polskich Żydów, a ściśle mówiąc, dla ich spadkobierców i być może dla organizacji podejmujących cała akcję. Prawdopodobnie już znaleźliśmy się w pułapce (...)
Przekonanie, że biedna Polska pod presją żydowskich środowisk musi wziąć na swe barki wielki ciężary materialne (i dźwigać krzywdzącą opinię) może bardzo zaszkodzić stosunkom polsko-żydowskim. Może realnie pobudzić nową falę antysemityzmu. Może, ale wcale nie musi. Potrzebna jest - jak rzadko kiedy - polsko-żydowska solidarność. Potrzebny jest wiarygodny akt uznający odpowiedzialność Polski za akty antysemityzmu. Ale "po drugiej stronie" konieczne jest też unikanie najbardziej nawet zrozumiałych emocji i pilna obserwacja poczynań ludzi, którym doraźne materialne interesy nie pozwalają zaakceptować sprawiedliwej oceny Polski."

W tekście tym objawiły się niemal wszystkie stereotypy przypisywane prawicy, endekom i innym chwastom. Jednak powyższe brednie dowodzą, że antysemityzmem zarażeni są także "postępowi" inteligenci, antysemityzm nie jest domeną prawicy, lecz obciąża całe społeczeństwo.
Bo czym innym jak nie antysemityzmem jest przekonanie, że istotą "dialogu polsko-żydowskiego" jest wymiana uprzejmości, filosemickie wspominki o chasydach w Łomży, a wszelkie drastyczności "służą złej sprawie, kto za tym stoi, za czyje pieniądze".

Czy to Marzec 1968? Co ten tekst mógł wnieść do DYSKUSJI O POLSKIEJ ZBRODNI?

W zarzucie o nieuzasadnionej niczym niechęci Żydów do Polaków kryje się często zwykłe niedoinformowanie polskiej opinii, która będąc ofiarą zakłamanych polskich elit naukowych i intelektualnych nie mogła się zapoznać z żydowską wersją Zagłady na ziemiach polskich. Tutaj jednak Bugaj ignorując zasadniczą kwestię dyskusji (masakrę ponad tysiąca Żydów, która przecież nie była wyjątkiem) powtarza pytania "I czego oni od nas chcą, skąd te emocje". Czy pan Bugaj jest idiotą?
Niech te fragmenty uzmysłowią pewną prawdę ludziom twierdzącym, iż Polska wcale nie musi wkraczać do Europy z chwilą przystąpienia do UE, albowiem od wieków do tej Europy należy. Geograficznie i Polska i Serbia do Europy należą. W bardziej ekstremalny od Bugaja sposób myślący Serbowie uważają, że największym dramatem Bałkanów jest utrata Kosowa przez Serbię. I Serbowie i Polacy są poniekąd ofiarami narodowych kompleksów, kompleksów tak straszliwych, że lewicowy intelektualista nie waha się w dyskusji o zbrodni wypomnieć Żydom ich "narodowej solidarności".

Trzeba ujawnienia tak drastycznych spraw jak pogrom w Jedwabnem, by z obywatela lewicowca wychynęła dusza sarmacka. Może i dobrze, że sam Adam Michnik nie zajął stanowiska w dyskusji, bo może napisałby jakiś brzydko woniejący tekścik.

W przypadku dyskusji wokół pogromu w Jedwabnem widać jednak zbawienne skutki demokratyzacji społeczeństwa polskiego. Pojęcie "społeczeństwo otwarte" nie jest jak widać puste, Polacy do tej dyskusji dojrzewali dość długo, jeszcze w 1994 r., po publikacji Michała Cichego dość powszechną reakcją był nienawistny bełkot. Naród nasz kochany nie raz wydawał z siebie ten bełkot, ale co zastanawiające, na przełomie 2000/2001 o ile podnoszą się tradycyjnie "głosy oburzenia", to właściwie niemal wszyscy, także ekstremiści uznali pewien podstawowy fakt - Polacy zamordowali ponad tysiąc Żydów. Ta powszechna zgodna co do uznania faktów jest szokującym dowodem zmian świadomości narodowej. Nawet klerykalno - nacjonalistyczna "Nasza Polska" piórem Leona Kalewskiego informuje:

"W pierwszych dniach po ucieczce Sowietów dochodziło do lokalnych samosądów na ujętych funkcjonariuszach NKWD, milicji, administracji, działaczach partyjnych. Wśród nich byli liczni Żydzi. Ponadto często wymierzano "sprawiedliwość" na ślepo - nie zawsze wobec bezpośrednich sprawców denuncjacji, wywózek i wcześniej zadanych szykan. Tak było zresztą nie tylko na terenach polskich, ale także w krajach nadbałtyckich, na Ukrainie, Białorusi. Taka zemsta - choć oczywiście bardzo naganna i powodująca kolejne nieszczęścia, była z psychologicznego punktu widzenia zrozumiała. Każda wojna i okupacja obniża poziom społecznej moralności i wrażliwości. Ponadto, zwracanie się w tych sprawach o wymierzenie sprawiedliwości do nowego, tym razem nazistowskiego okupanta także nie wchodziło w grę, albowiem byłaby to także forma kolaboracji z wrogiem. Jakie były rozmiary tego zjawiska, wywołanego uczuciami rozpaczy i obniżonej moralności? Tego nie wiemy i zapewne do końca już się nie dowiemy. W warunkach powojennych nie było żadnych możliwości obiektywnego badania tych spraw. Nie tylko że nie zbierano do tego tematu dokumentów i relacji, ale też pomijano je nawet w rozmowach prywatnych i rodzinnych, z przyczyn oczywistych."

Szokiem pierwszym dla opinii publicznej stało się nagłośnienie faktów kilku, może kilkunastu pogromów z 1941 r. Mimo uświadomienia potworności tych zbrodni, jakże przypominających rzezie bałkańskie dość powszechne jest w tej chwili tłumaczenie owych wydarzeń specyfiką stosunków polsko-żydowskich w kontekście działalności NKWD i represji sowieckich. Fala pogromów z 1941 r. miałaby być wydarzeniem potwornym, lecz nietypowym, incydentalnym mimo wszystko.

Szok drugi, może głębszy przeżyje opinia, gdy już polscy historycy, jakże wydelikaceni, unikający do tej pory wszelkich drastyczności (a może znowu sam Gross?!) odkrywać zaczną prawdę o współpracy polsko-niemieckiej na innych ziemiach okupowanej Polski. Współpracy oczywiście w celu wyniszczenia ludności żydowskiej.

Zamojszczyzna, nie znalazła się w latach 1939-41, jak Białostocczyzna pod sowiecką okupacją. Włączona została w skład Generalnego Gubernatorstwa.
"Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny" Zygmunta Klukowskiego, opublikowany w 1958 r., z oczywistych względów przemilczany przez lat kilkadziesiąt, przypomniany został dopiero w 1998 r. przez Jana Tomasza Grossa w "Upiornej dekadzie".
Dziennik zawiera m.in. zapis wydarzeń z terenu Zamojszczyzny z roku 1942, kiedy Niemcy podjęli akcję likwidacji miejscowych gett żydowskich. Oto fragmenty:
"(26 III) Ze wszystkich stron dochodzą wiadomości o niesłychanych gwałtach dokonywanych na Żydach. Koleją przewożą całe pociągi Żydów z Czechosłowacji, z Niemiec i ostatnio nawet z Belgii. W nas też wysiedlają Żydów z różnych miasteczek i miast i wiozą przeważnie gdzieś w okolice Bełżca. Słyszałem dziś opowiadanie o tym, co robili z Żydami w Lublinie.
(...)
(13 IV) Noc (w Szczebrzeszynie - AK) przeszła spokojnie, lecz panika wśród Żydów jeszcze bardziej się wzmogła. Od rana oczekiwali lada godzina zjawienia się żandarmów i gestapowców. Znaczna część Żydów gdzieś znikła - wyszła za miasto lub ukryła się nie wiadomo gdzie. Niektórzy gorączkowo coś wynosili, załatwiali jakieś swoje pilne sprawy. Na miasto wyległy wszelkie szumowiny, zjawiło się sporo furmanek ze wsi i wszystko to niemal cały dzień stało w oczekiwaniu, kiedy można będzie przystąpić do rabunku. Z różnych stron dochodzą wiadomości o skandalicznym zachowaniu się części ludności polskiej i rabowaniu opuszczonych żydowskich mieszkań. Pod tym względem miasteczko nasze z pewnością nie będzie w tyle.
(8 V) Dziś przeżyliśmy okropny dzień. Nie mogę przyjść do siebie i ochłonąć z wrażenie...Około godziny 3 po południu zaczęło się w mieście istne piekło. Przyjechało z Zamościa paru uzbrojonych gestapowców. Najpierw zażądali stawienia się w ciągu godziny 100 Żydów do pracy, po czym przy pomocy miejscowej żandarmerii zaczęli wśród Żydów swą krwawą robotę. Strzały słychać było bez ustanku. Strzelano do ludzi jak do kaczek, zabijano też po mieszkaniach, bez wyboru, mężczyzn, kobiety i dzieci. Liczby zabitych i rannych niepodobna obliczyć ściśle. Z pewnością można powiedzieć jedynie to, że nie było ich mniej niż sto...Przed oczami wciąż widzę wóz z rzuconymi byle jak trupami zabitych. Żydówkę słaniającą się w niemej rozpaczy z nieżywym dzieckiem na ręku, na noszach przed szpitalem skrwawionych rannych, do których nie wolno mi było nawet podejść.
(9 V) Dzisiaj o świcie niektórzy Żydzi zaczęli uciekać z miasta, inni stali na drogach i zatrzymywali ich żeby nie ściągnąć na siebie jeszcze większego nieszczęścia... Zachowanie się pewnej części ludności polskiej pozostawiało wiele do życzenia. Śmiano się, żartowano, wielu łazików poszło na tzw. "zatyły" czyli do dzielnicy żydowskiej, wypatrując czy nie uda się czegoś rabować w opuszczonych domach.
(...)
(22 X) Obcy żandarmi i SS-owcy wyjechali wczoraj. Dzisiaj działają nasi żandarmi i granatowi policjanci (polska formacja kolaboracyjna - AK), którym kazano zabijać na miejscu każdego złapanego Żyda. Rozkaz ten wykonują bardzo gorliwie...W ogóle ludność polska nie zachowywała się poprawnie. Niektórzy brali bardzo czynny udział w tropieniu i wynajdywaniu Żydów. Wskazywali gdzie są ukryci Żydzi, chłopcy uganiali się nawet za małymi dziećmi żydowskimi, które policjanci zabijali na oczach wszystkich.
(23 X) Tymczasem w Szczebrzeszynie działało gestapo przy pomocy miejscowych żandarmów, granatowych policjantów i przy czynnym udziale niektórych obywateli miasta. Popisywał się też młody policjant z Sułowa, Matysiak. Woźny Skórzak nie mając karabinu ani rewolweru, siekierą rąbał głowy wyciąganych z kryjówek Żydów. Inni cywile z amatorstwa (wcześniej Niemcy obiecali za odnalezienie ukrytego Żyda specjalną nagrodę - AK) też gorliwie pomagali, wyszukiwali Żydów, pędzili ich do magistratu lub na posterunek, bili, kopali itp.
(26 X) Wczoraj, w niedzielę, przez cały dzień nieliczni cywile wyłapywali Żydów i odprowadzali ich do aresztu przy magistracie...I w dalszym ciągu tropiono wszędzie Żydów. Widziałem, jak w pobliżu szpitala, w zabudowaniach znanych powroźników Dymów, wynaleziono i wyprowadzono 50 Żydów. Liczyliśmy, gdy pędzono ich do aresztu. Tłum gawiedzi stał i przyglądał się. Niektórzy "z amatorstwa" pomagali: rozbijali dachy i ściany szukając Żydów, a potem bili ich pałkami...Ludność z otwieranych żydowskich domów rozchwytuje wszystko, co jest pod ręką, ludzie bezwstydnie dźwigają całe toboły z nędznym, żydowskim dobytkiem lub towarem z małych sklepików.
(26 XI) Chłopi w obawie przed represjami wyłapują Żydów po wsiach i przywożą do miasta albo nieraz wprost na miejscu zabijają. W ogóle w stosunku do Żydów zapanowało jakieś dziwne zezwierzęcenie. Jakaś psychoza ogarnęła ludzi, którzy za przykładem Niemców często nie widzą w Żydzie człowieka, lecz uważają go za jakieś szkodliwe zwierzę, które należy tępić wszelkimi sposobami, podobnie jak wściekłe psy, szczury itd."

Calel Perechodnik w książce "Czy ja jestem mordercą?" tak pisze o postępowaniu Polaków - "Chciałbym jeszcze scharakteryzować nastawienie Polaków do Żydów i w ogóle do akcji wytępienia Żydów. Niższe sfery ludności miejskiej, a także chłopi z miejsca zorientowali się, skąd wiatr wieje. Zrozumieli, że nadarza się okazja wzbogacenia, jedyna na przestrzeni wieków. Można było bezkarnie rabować, kraść, zabijać ludzi, toteż wielu z hasłem "teraz albo nigdy" zabrało się do tej roboty. Wznosili tylko ręce ku niebu, dziękując za łaskę , że dożyli takich czasów... Uważali, że są niewinni, wszak odpowiedzialni są tylko Niemcy.
W każdym mieście, gdzie odbywała się akcja [likwidacyjna], getto otoczone było przez motłoch, który uczestniczył w formalnym polowaniu na Żydów, polowali według wszelkich prawideł sztuki myśliwskiej - z naganiaczami. Wielu zginęło z ich rąk? Niezliczona ilość! W najlepszym przypadku naganiacze zabierali Żydom pieniądze, rezygnując z doprowadzenia na posterunek żandarmerii. Było to i tak równoznaczne z wyrokiem śmierci. Cóż miał bowiem zrobić Żyd bez pieniędzy? Mógł sam pójść do żandarma i prosić o kulę. Sam widziałem, a także słyszałem z ust Polaków o takich wypadkach.
Nasz dozorca Jan Dąbrowski moc Żydów złapał i wydał w ręce żandarmerii , po uprzednim obrabowaniu. Tak solidarnie postępował tłum, bezimienny tłum. Konduktorzy z kolejki, gdy zauważyli Żyda, komunikowali sobie "złapałem ptaka". Ptaka oczywiście trzeba "oskubać"."

Czy taka "technika" angażowania Polaków do wspólnej z Niemcami akcji likwidacji gett była typowa, czy wyjątkowa?
Odpowiedź na to pytanie jest kluczowa dla nas samych, żyjących współcześnie. Czy mamy uwalane krwią tylko dłonie, czy całe ręce?

Na pewno "skonsumowanie" całej prawdy o stosunkach polsko-żydowskich nie tylko w czasie okupacji będzie trudne dla Polski. Będzie też bolesne i nie tylko psychologicznie bolesne. Będą powstawać filmy, publikacje prasowe, książki na ten temat. Niekoniecznie autorzy będą wykazywać się wymaganą w Polsce subtelnością w przedstawianiu niuansów duchowości polskiej. Ale czyż nie jest piękną wizja naszego narodu, jak Francuzi, Amerykanie potrafiącego odnosić się do własnej przeszłości z całym okrucieństwem. Narodu zdolnego do poczucia winy. Narodu przyszłości.

Naród nasz przechodzi w tej chwili trudny proces "wychodzenia z dzieciństwa" i utraty niewinności. Ceną jest kulturowa dojrzałość. Polski romantyzm, pojmowanie przeszłości narodu, jego tożsamości w kategoriach mistycznych to oznaka niedorozwoju typowego dla wszystkich zabiedzonych, agresywnych społeczeństw.

Debata w sprawie Jedwabnego to pożegnanie z nacjonalistycznym mitem Polski romantycznej, Polski Mesjasza Narodów.
Dopiero, gdy pożegnamy się z mitologią Polski Niewinnej staniemy się społeczeństwem obywatelskim.

Uwaga ostatnia. Właśnie ta debata, jej wręcz niewyobrażalne rozmiary świadczą, że Polacy są wielkim narodem.
* wszystkie podkreślenia w tekście są mojego autorstwa

Andrzej Krzemiński